Introductie en informatie

Informatie

Over deze module

Deze module ga je onderzoek doen naar ontwikkelingslanden. In dit geval is dat vooral Zuid-Amerika!
Bekend van de het grote Jezus-beeld, Inca's, Maya's, het uitbundige carnaval en misschien ook wel van het Amazonewoud: het grootste regenwoud op de wereld.

Je gaat kijken naar hoe de mensen leven en hoe anders een ontwikkelingsland is opgebouwd dan een welvarend land.
Is het nu allemaal echt zo slecht als je misschien denkt? En wat heeft armoede te maken met de bodem van het land? En speelt het klimaat ook een rol? Of is het juist het contact dat landen onderling hebben met andere landen wat helpt (of juist niet?)?

Dat ga je deze periode allemaal onderzoeken.

Wat ga je doen?

Je werkt de opdrachtenuit op je iPad.
Bij elke opdracht staat bij 'afronding' wat je in moet leveren.
Je maakt bijna altijd een screenshot of foto van de eindopdracht. Deze lever je in via Egodact/ Seesaw.
Je stuurt je vakcoach ook een bericht via Teams als je iets hebt ingeleverd.

Tijdens de BloX is er ruimte voor uitleg, vragen e.d.

Je eindigt deze periode met het maken van een schriftelijke toets, wat je hiervoor moet doen kun je vinden bij de eindopdracht.

Planning

Planning periode 4

Naast de onderstaande opdrachten, is het belangrijk om te oefenen met (examen)vragen. Aan het eind krijg je een toets en door vragen te oefenen ben je goed aan het oefenen (en leren!).

Week	Startdatum	Opdracht
1	13-03-2023	Opdracht: 1 - Fysische en geografische ontwikkelingen Opdracht: 2 - El Niño enLa Niña
2	20-03-2023	Opdracht: 3 - Het leven in de steden van Zuid-Amerika Opdracht: 4 - Het leven op het platteland
3	27-03-2023	Opdracht: 5 - Demogrgafische ontwikkeling Opdracht: 6 - Culturele en religieuze conflicten
4	04-04-2023	Opdracht: 7 - De bedreiging van het Amazone-regenwoud
5	11-04-2023	SE-week 4 (schriftelijke toets voor aardrijkskunde)

Deze periode kun je in de BloX verwachten:

Oefenen met vragen (voorbereiden op de toets + check of je het begrijpt)
Hulp bij problemen
Vragen oefenen in de lessen

1 - Fysische en geografische ontwikkelingen

Introductie

Het Zuid-Amerikaanse continent kent een bewogen ontstaansgeschiedenis. Nog steeds is dit continent aan veranderingen onderhevig, getuige de aardbevingen en vulkaanuitbarstingen die er regelmatig plaatsvinden.

In deze opdracht maken jullie kennis met de fysische geschiedenis van dit continent. Dit gebeurt onder andere met een uiteenzetting over de huidige verdeling van gebergten en hoogvlaktes aan de ene kant en lagergelegen, vlakkere gebieden van Zuid-Amerika aan de andere kant.
Verder komt ook de aanwezigheid van ertsen, steenkool, aardolie en aardgas aan bod.

Wat ga je leren?

Hoofdvraag

Hoe heeft Zuid-Amerika zijn huidige vorm, de opbouw van zijn aardlagen en zijn reliëf gekregen?

Deelvragen

Hoe is het reliëf in Zuid-Amerika ontstaan?
Wat is er zo bijzonder aan de Andes en de aangrenzende subductiezone? Waarin wijkt de situatie af van overige subductiezones?
Waarom komen langs de gehele Andes aardbevingen voor, maar zijn er níet overal vulkanen, zoals bij andere convergente plaatgrenzen met subductie wel het geval is?
Hoe zijn in Zuid-Amerika de voorraden aan ertsen en fossiele brandstoffen ontstaan?
Welk verband is er tussen de locaties van deze delfstoffen en de processen in de aarde die Zuid-Amerika vorm hebben gegeven?

Begrippen

Orogenese
Schild
Hoogtezones
Slab pull
Hoogvlakte/hoogland
Ertsen/ertsvorming
Fossiele energiebronnen
Subductie
Kraton

Wat kun je al?

Bestudeer de Kennisbanken.

Plaattektoniek

Natuurverschijnselen

Maak nu de instaptoets.

Aan de slag

Stap 1: Hoe het begon

Het ontstaan van Zuid-Amerika

De aardkorst is opgebouwd uit aardplaten die voortdurend tegen, langs of uit elkaar bewegen. Dit heet platentektoniek. Daardoor verplaatsen continenten die zich op sommige platen bevinden, zich voortdurend over het aardoppervlak.
Kijk naar de video ‘From Pangaea to the Modern Continents’.

Stap 2: De Andes

Met zijn top bijna 7000 meter boven
de zeespiegel is de Aconcagua de
hoogste berg in de Andes.

Bekijk onderstaande kaart:

Door het samenspel van bewegende aardplaten is er sprake geweest van orogenese (gebergtevorming) in Zuid-Amerika en zijn ook andere gebieden met hun eigen reliëf ontstaan.

Daarom ligt het oppervlak van het continent in verschillende hoogtezones. De klassieke indeling is:

tussen 0 en 200 m (laagland, laagvlakte),
tussen 200 en 500 m (heuvelland)
tussen 500 en 1500 m (middelgebergte)
hoger dan 1500 m (hooggebergte, hoogvlakte).

Laagvlaktes komen vooral voor aan de kustgebieden en langs de rivieren. Hiervan bestaat de bodem uit sedimenten. Hooggebergte vind je in de Andes en ook hier en daar in Zuidoost-Brazilië. Tot het middelgebergte horen onder meer het Hoogland van Guyana en het Hoogland van Brazilië.
In deze en de volgende stap zie je hoe deze verschillen in hoogte zijn ontstaan.

Bekijk de video 'Plate Textonics Explained': van begin tot 2:20 min.

Slab pull

Oceanische korst ontstaat uit magma dat uit de mantel opwelt bij een oceanische rug en stolt. Daarna koelt het materiaal in de korst in de loop van miljoenen jaren verder af en krimpt het waardoor de dichtheid ervan toeneemt. Hoe ouder, hoe zwaarder. Op het moment dat een oude korst in een subductiezone terecht komt wordt deze door het eigen gewicht onder een hoek van ongeveer 45 graden de diepte ingetrokken. Dit noemt men slab pull.
Op de plaat waaronder deze korst verdwijnt, verschijnt een boog van vulkanen zoals in Indonesië het geval is.
De Andes wijkt hiervan af. Het idee is dat de Nazcaplaat nog zo jong is dat ze niet zo diep zinkt maar meer horizontaal blijft waardoor de continentale plaat erboven omhoog wordt geduwd. Door de relatief grote snelheid waarmee de Nazcaplaat zich naar het oosten beweegt zal de oceanische bodem die naar beneden duikt steeds jonger zijn.

Basaltafzettingen

Door de slab pull werd de Zuid-Amerikaanse plaat uitgerekt toen Zuid-Amerika nog vastzat aan Afrika. Die kracht zorgde er voor – naast nog een aantal andere factoren - dat de continenten zich van elkaar scheidden. Voor het zover was, stroomden langs een deel van de grens tussen beide continenten grote hoeveelheden basalt uit over de omgeving.
Zo ontstonden ongeveer 125 miljoen jaar geleden tegelijkertijd de dikke basaltafzettingen van het Paranáplateau in Brazilië (foto) en van het Etendekaplateau aan de westkust van Afrika.

Bekijk de video: van begin tot 9:37 min. “at a greater distance".

Met de vulkanen die in de Andes te vinden zijn, is iets bijzonders aan de hand. Al zijn het stratovulkanen, hun uitbarstingen verlopen minder explosief dan bij stratovulkanen in Japan, Java en Sumatra en langs andere convergente plaatgrenzen met subductie van een oceanische plaat. Dat komt omdat het magma dat via vulkanen in de Andes aan het aardoppervlak komt minder silicium bevat dan het magma elders en daardoor vloeibaarder is. Algemeen geldt namelijk dat hoe minder vloeibaar magma is, met des te meer explosief geweld uitbarstingen gepaard gaan. Onderweg naar het aardoppervlak neemt het magma onder vulkanen in de Andes weinig silicium op uit de continentale plaat. Het gesteente dat door stolling uit dit magma ontstaat, heeft iets weg van basalt (met weinig silicium) dat ontstaat bij uitbarstingen van schild- en spleetvulkanen maar ook iets van rhyoliet (met veel silicium) dat ontstaat bij uitbarstingen van stratovulkanen. Dit gesteente wordt andesiet genoemd omdat het in de Andes voorkomt.

Stap 3: Relief in het Noordoosten

De heuvel in Rio de Janeiro waarop
dit beeld staat, maakt deel uit van
de Great Escarpment langs de
zuidoostkust van Brazilië.

Een groot deel van Zuid-Amerika bestaat uit vlaktes die zijn opgebouwd door sedimentatie van materiaal uit de Andes, andere gebergtes en hoogvlaktes.
Dat materiaal is door verwering afgebroken en door de rivieren Amazone, Orinoco en Paraná weggevoerd en afgezet in hun stroomgebied.

In Colombia en Venezuela splitst de Andes zich in drie afzonderlijke gebergtes, waarvan de meest oostelijke van west naar oost loopt.

Hoogvlaktes

Een groot deel van Zuid-Amerika wordt ingenomen door twee hoogvlaktes of hooglanden, het Hoogland van Guyana en het Hoogland van Brazilië. Deze hoogvlaktes zijn schilden, plekken waar gesteente van een kraton door erosie van bovenliggende gesteenten bloot zijn gelegd. Een kraton is een stuk continentale aardkorst dat meer dan een miljard jaar lang min of meer intact is gebleven en weinig beïnvloed is geweest door platentektoniek.

Alleen aan het zuidoostelijke rand van het Braziliaanse hoogland is een echt gebergte te vinden, de Serra del Mar, vlak bij de kust. Dit gebergte is onderdeel van een langere strook met bergen langs de Atlantische kust die als Great Escarpment wordt aangeduid. Deze strook is ontstaan door spanningen in de Zuid-Amerikaanse Plaat opgewekt door de slab pull die ontstaat door de subductie langs de grens tussen de Nazca- en Antarctische Plaat enerzijds en de Zuidamerikaanse Plaat anderzijds. Die spanningen hebben ervoor gezorgd dat westwaarts het terrein werd opgetild tot een hoogland. Ook het Plateau van Patagonië, een schild in Argentinië, is opgetild, maar minder hoog dan de andere twee schilden.

Stap 4: Mineralen in Zuid-Amerika

In Zuid-Amerika zijn veel grondstoffen te vinden. Grondstoffen zijn vaak gebonden aan plekken en niet zomaar overal te vinden.
Dit komt doordat de omstandigheden goed moeten zijn geweest toen de grondstoffen werden gevormd (en dat is heel lang geleden). Bij omstandigheden kun je denken aan: juiste grondsoort, druk, warmte, vegetatie, diepte)
Zo kun je in verschillende plekken dus ook verschillende stoffen vinden:

Andes: aardolie, antimoon, goud, zilver, lood en zink, koper, mangaan, molybdeen, fosfaat, kalizout, salpeter, steenkool, tin, wolfraam.
Noordelijke Andes: steenkool, aardolie, aardgas, nikkel, goud ijzererts, bauxiet.
Hoogland van Guyana: ijzererts, bauxiet, mangaan, goud.
Hoogland van Brazilië: ijzererts, bauxiet, tin, magnesiet.
Plateau van Patagonië: aardgas, aardolie, goud, lood en zink.

Hieronder een voorbeeld van twee van de stoffen en hoe zij ontstaan zijn.

De informatie hieronder is gebaseerd op Latijns-Amerika – Een regio in beweging, Christien Klaufus & Paul van Lindert (red.), LM Publishers, ISBN: 9789460224188, pp 31-36. (geldt ook voor de overige deelvragen)

In schilden zijn afzettingen van ijzeroxide te vinden. Ze zijn ontstaan toen de bodem van de schilden oceaanbodem was. Het ijzeroxide is vanaf ongeveer 3 miljard jaar geleden ontstaan uit een chemische reactie tussen ijzer dat in het zeewater was opgelost en zuurstof dat door fotosynthese is gemaakt door cyanobacteriën. Vervolgens is het oxide naar de oceaanbodem gezakt. Op die manier zijn dikke lagen oxide ontstaan. Door platentektoniek werd de oceaanbodem tot boven zeeniveau opgetild en veranderd in kratons waaronder de Amazonekraton, waar Minas Gerais en andere plekken in Zuid-Amerika deel van uitmaken. Door erosie werden gesteentelagen die boven op de afzettingen van ijzeroxide was komen te liggen weggevoerd zodat het ijzeroxide vlak onder of zelfs aan het oppervlak kwam te liggen zodat het als erts kan worden gewonnen.

Bauxiet, een chemische verbinding met aluminium zit in lateriet, een mineraal dat ontstaan is door verwering van basalt en gneis. Vervolgens is de concentratie van het lateriet groter geworden omdat andere mineralen in de bodem in water dat als regen op de bodem viel oplosten en door dat water werden weggevoerd terwijl het lateriet, dat moeilijk in water oplost, achterbleef. Komt voor in tropische gebieden met veel neerslag.

Afronding

Je gaat nu afronden.
Dit betekent dat je bewijsmateriaal in gaat leveren.

In Egodact lever je het volgende in:
1 - de begrippenlijst van 'Samenvattend' (volgende stap)
2 - een printscreen van je resultaat van 'Eindopdracht A'

Stuur de coach een berichtje in Teams als je dit hebt gedaan.

Samenvattend

Bij 'Wat ga je leren?' worden de volgende begrippen genoemd.
Geef zelf een omschrijving van deze begrippen.

Orogenese
Hoogtezones
Schild
Slab pull
Hoogvlakte/hoogland
Ertsen/ertsvorming
Fossiele energiebronnen
Kraton
Subductie

Eindopdracht A: Toets

Examenvragen

Op deze pagina vind je examenvragen van vorige jaren. De vragen sluiten zo goed mogelijk aan bij de opdracht die je net hebt afgerond.

Maak bij het beantwoorden ook gebruik van dat wat je al eerder geleerd hebt. Als je de vraag niet kunt beantwoorden, probeer het dan later opnieuw. Nadat je een vraag beantwoord hebt, kun je deze zelf nakijken en je score aangeven.

VWO 2021-TV1

VWO 2021-TV1 Vragen 20-22

VWO 2021-TV2

VWO 2021-TV2 Vragen 20-22

Bronnen

Video’s:

Websites:

'De aarde in het verleden: van supercontinent tot zeven werelddelen'
'Bewijzen en historie plaattektoniektheorie'
‘Soorten vulkanen’
Volcano.si.edu; The Volcanoes of the World database

Kaarten:

www.alcarta.nl

2 - El Niño en La Niña

Introductie

Het natuurverschijnsel El Niño heeft gevolgen over de hele wereld. Eens in de drie tot zeven jaar kunnen we rekenen op bezoek van “De Kleine Jongen”, het fenomeen dat door Peruaanse vissers is vernoemd naar het Kerstkind.
De afwijkende watertemperaturen voor de kust van Zuid-Amerika die bij een El Niño optreden, zorgen in Nederland voor een extra buitje hier en daar, maar de effecten zijn niet overal zo mild. Aan de westkust van Zuid-Amerika betekent het een sterke afname van de visopbrengst en zorgt het voor zware regenval in een normaal zeer droog gebied.

In deze opdracht leer je wat een El Niño is, hoe hij ontstaat en wat de wereldwijde gevolgen zijn, met speciale aandacht voor Zuid-Amerika. We beschrijven de normale weersituatie in het zuidelijk deel van de Grote Oceaan en leggen uit wat er verandert bij het optreden van een El Niño en zijn tegenhanger La Niña, een vergelijkbaar natuurverschijnsel dat ook op verschillende plaatsen voor extreme weersituaties zorgt.