Thema: Levenscyclus van cellen - h45

Thema: Levenscyclus van cellen - h45

Thema Levenscyclus cellen

Intro

Kun je voor altijd jong blijven of zelfs onsterfelijk worden?
Iemand voor eeuwig jong laten blijven is (nog) niet mogelijk.
Dr. Wright weet wel hoe je cellen langer kunt laten delen.

Kijk maar eens naar de video. Zijn we straks voor eeuwig jong?

Wat betekent ouder worden voor organismen, biologisch gezien?
In thema 2 heb je al gezien dat een bevruchte eicel uitgroeit tot een geheel organisme.
Wat is groei, hoe gaat dat in zijn werk en hoe herstellen cellen zich na schade?
Hoe groeit één enkele cel uit tot een heel organisme waarin verschillende cellen verschillende functies hebben?

Dit thema gaat over de levenscyclus van de cel, richten we onze aandacht op groei, veroudering en reproductie van organismen en de invloed van DNA hierop.

Wat kan ik straks?

Aan het eind van dit thema:

  • benoem ik de bouw, vorming, ontwikkeling en functie van geslachtscellen.
  • beschrijf ik dat cellen zich op een gecontroleerde zich delen en daarbij verschillende fasen van doorlopen.
  • kan ik de celcyclus van een gewone celdeling en beschrijven en vergelijken met de reductiedeling.
  • kan ik de regulatie van de fasen van de celcyclus beschrijven en wat in die regulatie verkeerd kan gaan.
  • benoem ik dat cellen zich ongecontroleerd kunnen gaan delen en dat er fouten in het DNA tot stand komen.
  • benoem ik dat cellen verouderen en afsterven.
  • benoem ik hoe de mens kan ingrijpen in de bevruchting van plant, dier en mens om kwaliteit/nuttig gebruik van nakomelingen te bevorderen en ziekte te voorkomen en ik gebruik daarbij ethische en biologische argumenten om een mening daarover te vormen.
  • beschrijf ik de werking van hormoonklieren en hun specifieke hormonen en leid af hoe de doelorganen daarop reageren

Deelconcepten
Mitose, meiose, celcyclus, levenscyclus, geslachtelijke, voortplanting, stamcellen, chromosoom, hormoonklieren, schildklier, eierstokken, teelballen, endocrien, doelwitorganen, schildklierhormoon, mutatie, puntmutatie, aangeboren afwijking, kunstmatige inseminatie, stamcellen, mutagene stof, mutagene straling, chromosoommutatie (genoommutatie).

 

Wat kan ik al?

Wat weet je al?
Lees de volgende Kennisbanken uit de onderbouw als opfrisser voor dit thema.

Levenscyclus - onderbouw

Erfelijke eigenschappen - onderbouw


Maak de oefening hieronder. Hoeveel weet jij nog over de levenscyclus van cellen?

Wat ga ik doen?

Het thema Levenscyclus cellen bestaat uit de volgende onderdelen.
In de tabel staat per activiteit hoeveel SLU je ongeveer nodig hebt.

Activiteit Aantal SLU
Inleiding  
Wat kan ik straks? 0,5
Wat kan ik al? 2
Wat ga ik doen? 0,5
Modules  
Module: Centrum voor Jeugd en gezin 8
Module: Vruchtbaarheidskliniek 7
Module: Kankerinstituut 7
Afsluiting  
Samenvattend 1
Examenvragen 1
Terugkijken 0,5
Totaal: 27 à 28

Modules

Centrum voor Jeugd en gezin

Centrum voor Jeugd en gezin

Intro

Iedere gemeente heeft sinds 2011 een Centrum voor Jeugd en gezin (CJG): een herkenbaar inlooppunt in de buurt, waar ouders en jongeren terechtkunnen met hun vragen over gezondheid, opgroeien en opvoeden.
Een CJG biedt advies, ondersteuning en hulp op maat.
Het CJG in een gemeente bestaat vaak uit vele instanties die samenwerken.
Het consultatiebureau is een onderdeel van CJG.

Kijk naar de video met de voorlichting van de jeugdgezondheid:



Bij een CJG zijn niet alleen ouders met kleine kinderen welkom.
Ook ouders van pubers kunnen allerlei tips krijgen rondom hun zonen en dochters in de puberteit.
En je kunt er zelf ook tot je 23e terecht met allerlei vragen rondom bijvoorbeeld puberteit, seks en seksualiteit. Kijk maar eens naar de volgende video:

In deze module kijk je naar de groei en ontwikkeling van de mens vanaf de geboorte.
Je kijkt daarbij naar de bijbehorende lichamelijke, geestelijke en sociale veranderingen.
Hierbij spelen de groei- en geslachtshormonen een belangrijke rol.

Wat ga ik leren?

Na het afronden van deze module
ken ik:

  • enkele factoren die van invloed zijn op de groei.
  • de levensfasen van de mens.
  • de werking van hormonen die invloed hebben om de lengtegroei.

kan ik:

  • beschikbare informatie over de celcyclus in Binas/Biodata gebruiken.
  • de celcyclus, mitose en meiose uitleggen.
  • advies geven over de lichaamslengte van een kind.

Deelconcepten
Mitose, meiose, celcyclus, levenscyclus, geslachtelijke, voortplanting, stamcellen, chromosoom, hormoonklieren, schildklier, eierstokken, teelballen, endocrien, doelwitorganen, schildklierhormoon.

Wat ga ik doen?

Aan de slag
Stap Inhoud
Stap 1 Direct na de bevruchting begint de cel zich te delen. In deze stap ontdek ik hoe deze cellen allemaal hun eigen specialisatie hebben.
Stap 2 Cellen in ons lichaam delen om op die manier cellen bij te maken voor de groei of om kapotte cellen te vervangen. Ik maak een werkblad over mitose.
Stap 3 De mens doorloopt verschillende levensfasen. Van sommige bekende mensen krijg ik zelfs bijna alle fasen mee!
Stap 4 De belangrijkste groeistimulerende factor is het groeihormoon. Maar hoe werkt dit?
Stap 5

Niet iedereen groeit op dezelfde manier. Sommige mensen hebben een groeistoornis. Daarover gaat deze stap.
Stap 6 Tijdens een aantal levensfasen zitten we in onze vruchtbare leeftijd. Dan komt een andere celdeling om de hoek kijken: de meiose.
Stap 7 Wat is nu precies het verschil tussen mitose en meiose?
Afronding
Onderdeel  
Kennisbank Alle Kennisbankitems uit deze module.
Eindopdracht Ik schrijf een sollicitatiebrief als reactie op een vacature bij het Centrum voor Jeugd en Gezin.
Terugkijken Terugkijken op de opdracht.

 

Tijd
Voor deze opdracht heb je 8 SLU nodig.

Aan de slag

Stap 1: Menselijk embryo en stamcellen

Menselijk embryo en stamcellen
Wanneer een eicel is bevrucht door een zaadcel, smelten de celkernen samen.
Direct na de bevruchting begint de cel zich te delen.

Kijk naar de animatie hieronder.

Animatie: Trofoblast
 

De cellen blijven delen en vermenigvuldigen in snel tempo.
De cellen die door celdeling ontstaan, hebben steeds precies dezelfde erfelijke informatie.
In het embryo, en later de foetus, zijn niet alle cellen hetzelfde.
Cellen gaan zich specialiseren (differentiatie) en krijgen een eigen taak en een daarbij horende vorm.

Bestudeer uit de Kennisbank:

Celspecialisatie

 

In thema Cellen Wat vertelt een Barr body is al aandacht besteedt aan stamcellen en celspecialisatie. Daarover heb je een mindmap gemaakt die je in je portfolio hebt bewaard.
Bekijk deze nog een keer en leg aan een klasgenoot uit wat je hebt genoteerd.
Draai daarna de rollen om.

 

Stap 2: Celcyclus

Celcyclus
Cellen in ons lichaam delen om op die manier cellen bij te maken voor de groei of om kapotte cellen te vervangen. In de celkern van eukaryoten bevindt zich de erfelijke informatie in de celkern. Een prokaryote cel, zoals een bacterie, is een cel zonder celkern. Het genetische materiaal zweeft los door de cel. Het geheel van erfelijke informatie in een cel noem je ook wel het genoom.

Door eenvoudig in tweeën te splitsen krijgt de cel een probleem. De erfelijke informatie in de celkern is moeilijk te verdelen. Na elke deling zou de informatie per cel steeds minder worden. De andere celorganellen kun je wel verdelen maar ook daarvan komen er dan steeds minder. Eerst verdubbelt (replicatie) daarom de erfelijke informatie, in het DNA, en dan pas wordt het verdeeld. Na de deling kunnen de andere celorganellen gaan delen zoals de mitochondriën of bijgemaakt worden zoals de ribosomen.
Een levenscyclus van een cel bestaat dus uit een tijd dat de cel zijn werk doet en dan zijn er twee mogelijkheden:
De cel gaat delen of de cel sterft af.

Mitose
Het verdelen moet geordend gebeuren om tot een gelijke verdeling van genetische materiaal te komen.
Dit gebeurt in de mitose (gewone celdeling) en eindigt met het verdelen van het cytoplasma over de twee nieuwe cellen.
Beide cellen krijgen hetzelfde erfelijk materiaal!
Bekijk de video 'Wat is gewone celdeling of mitose?'. Lees daarna de beide pagina's uit de Kennisbank.

 

Mitose

Celcyclus


Maak de opdrachten op het werkblad mitose.

  1. In de tekst vind je de fasen G1, G2 en S.
    Noteer in je eigen woorden wat er in de fasen gebeurt.
  2. In welke fase zit een cel uit je botten die na te zijn ontstaan niet weer deelt totdat hij afsterft?

Stap 3: Levensfasen

Van kleine donder naar lange slungel
Jan Smit begon als kleine jongen met zijn carrière en is na al die jaren nog steeds populair en Nederland en Duitsland. Kijk naar de veranderingen. Welke veranderingen zie je van Jantje naar Jan?

 

Welke factoren zijn van invloed op de groei van een baby tot een volwassene?
Maak een mindmap met de titel Groei van de factoren die direct in je opkomen. Kijk voor tips in de Gereedschapskist.
Bespreek jouw mindmap met de mindmap van een klasgenoot.
Vul je mindmap samen verder aan met woorden.

Mindmap maken

Woorden bij een onderwerp bedenken en met elkaar verbinden.

 

Groei
Een bevruchte eicel weegt 0,1 gram. Bij de geboorte weegt een mens gemiddeld 3 kilogram.
Dat is 30.000 keer zoveel!

Een aanstaande moeder eet tijdens de zwangerschap voor twee.
Daarvoor is het niet nodig twee keer zoveel te eten, maar wel gezond! Zo kan de baby goed groeien.

Een baby groeit het eerste jaar het sterkst. Het geboortegewicht verdubbelt binnen zes maanden.
Na het eerste jaar groeit een mens langzamer. In de puberteit is er een tijd van snelle groei.
Perioden van snelle groei heten groei-explosies ofwel groeispurts.

Levensfasen
Een mens doorloopt verschillende levensfasen.
Bekijk de animatie in de Kennisbank Onderbouw (tabblad levensfasen).
Bekijk de verschillende levensfasen.

Levensfasen

 

 

Stap 4: Groeihormoon en thyroxine

Groeihormoon en thyroxine
Vanaf de geboorte groei je, in de puberteit (of adolescentie) stopt de lengtegroei.
De belangrijkste groeistimulerende factor is het groeihormoon.
Dit hormoon wordt gemaakt in de hypofyse. Het groeihormoon stimuleert de groei van weefsels, vooral botweefsel. Het bevordert de aanmaak van eiwitten en de afbraak van vetten.
Het stimuleert de celdelingen; er komen dus meer cellen.

Ook de schildklier maakt een hormoon dat een rol speelt bij de groei.
Dit hormoon, thyroxine, verhoogt de stofwisseling van en verbranding in bijna alle lichaamscellen.
Zo ondersteunt het de werking van het groeihormoon.

De geslachtshormonen (oestrogeen en testosteron) stimuleren onder andere de afgifte van groeihormoon. Doordat jongens aan het begin van de puberteit veel testosteron vormen, krijgen ze een sterkere groeispurt dan meisjes.

Bestudeer:

Hormonen: boodschappers

 

Stap 5: Groeistoornis

Met kop en schouders er boven uit…
Aan het einde van de pijpbeenderen zitten groepen cellen die voor lengtegroei zorgen.
Je noemt die gebieden de epifysairschijven of groeischijven.
Ze bestaan uit kraakbeencellen.
In de loop van je groei worden die door beencellen vervangen en dan zijn de groeischijven niet meer te zien. Door de dikte van de groeischijf te bepalen kunnen artsen de lengte van een kind voorspellen wanneer hij of zij volwassen is.

Stap 6: Vruchtbare leeftijd en meiose

Vruchtbare leeftijd en meiose
In de puberteit beginnen de voortplantingsorganen te functioneren.
Zaadcellen bij jongens worden gevormd en eicellen bij meisjes beginnen te rijpen.
 

 

Bij mitose, de gewone celdeling ontstaan na celdeling twee cellen met een gelijke hoeveelheid erfelijk materiaal.
Eicellen en zaadcellen krijgen maar de helft van het totale erfelijke materiaal van een ‘gewone’ lichaamscel.
Bij een versmelting van die cellen tijdens de bevruchting, zou anders het erfelijk materiaal verdubbelen.

De meiose, reductiedeling, is de celdeling die voor een vermindering (reductie) van het erfelijk materiaal zorgt.
Na de bevruchting heeft de zygote dan weer het totale erfelijke materiaal.
De celdelingen (mitose) die dan volgen zorgen ervoor, dat er uiteindelijk een organisme ontstaat met in elke cel weer dezelfde hoeveelheid erfelijke informatie.

Bekijk de volgende twee video's over meiose:


Let op: De chromatiden liggen NIET tegenover elkaar (zoals de film zegt) maar de homologe chromosomen!
Maak de vragen op het werkblad meiose.

Je leest meer over meiose in de Kennisbank:

Meiose


Net als bij mitose, begint de meiose met verdubbeling van het erfelijk materiaal van de cel verdubbeld in de S-fase.
De meiose verloopt in twee stappen, de meiose I en II.
In de profase van de meiose I komen de chromosomen (elk bestaande uit twee chromatiden) tegenover elkaar te liggen.
Dat is een verschil met de mitose.

Dan worden die tegen over elkaar liggende chromosomen, per setje spreken we van de homologe chromosomen, eerst uit elkaar gehaald. In beide cellen liggen dan 23 chromosomen in plaats van 46!

Bij de meiose II worden per cel de chromatiden van elkaar gehaald.
Op die manier ontstaan er dus in totaal 4 cellen met elk 23 chromatiden (DNA-moleculen).
 

Stap 7: Mitose en meiose

Mitose en meiose vergeleken
Maak een animatie van de meiose OF de mitose. Hoe je dit vorm geeft is geheel aan jou. 

Vergelijk de animaties die zijn gemaakt door je klasgenoten. Schrijf aan de hand van de vergelijking op wat het verschil is tussen meiose en mitose. Overleg met je docent of je de animatie of toelichting in moet leveren en zo ja, wat dan de beoordelingseisen zijn. 

Afsluiting

Samenvattend

Eindopdracht

Eindproduct
Na deze module reageer je op een vacature van verpleegkundige bij het Bureau voor Jeugd en Gezin in jouw woonplaats of vestigingsplaats.
Daarin laat je zien dat je weet wat je kunt tegenkomen in de jeugdgezondheidszorg op het gebied van gezondheid en opgroeien bij kinderen en jongeren tot 23 jaar.

Heb je het thema Gedrag al gedaan?
Dan kun je ook ingaan op de opvoeding.

Reageer met een sollicitatiebrief en verzamel aanvullende bewijsstukken.

Beoordeling
Je laat het eindproduct beoordelen door je docent.
Je docent gebruikt de volgende vragen bij het beoordelen:

  • Is de informatie in de brief volledig en feitelijk juist?
  • Is de stijl van de brief afgestemd op de doelgroep?
  • Is de brief in goed Nederlands geschreven?

Terugkijken

Kan ik wat ik moet kunnen?

  • Lees de leerdoelen van deze opdracht nog eens door.
    Kun je wat je moet kunnen?

Hoe ging het?

  • Tijd
    Ben je ongeveer 8 SLU met deze opdracht bezig geweest.
    Heb je in die tijd alle video's helemaal kunnen bekijken?
  • Inhoud
    Als je in Nederland bent opgegroeid heb je ervaring met het Centrum Jeugd en Gezin omdat je als kind naar het consultatiebureau ging en later naar de schoolarts en voor je vaccinaties. Heb je hier nog bewuste herinneringen aan? Zo ja, hoe was je ervaring? Kijk je na het maken van deze module anders naar het Centrum Jeugd en Gezin dan voor het maken van deze module? Waarom wel of waarom niet?
  • Eindopdracht
    Is het gelukt om je kennis over dit onderwerp toe te passen in de sollicitatiebrief? Heb je op deze manier laten zien dat je de leerdoelen beheerst?

Vruchtbaarheidskliniek

Vruchtbaarheidskliniek

Intro

Moeder worden na je 60ste?

In 2020 overleed Tineke Geessink. De vrouw die in 2011 op 63 jarige leeftijd beviel van een dochter.
Het verhaal zie je in de video hieronder:

Er is een grote groep mensen die heel graag kinderen wil, maar niet op de gewone manier kunnen verwekken. Dit kan verschillende oorzaken hebben.
Bijvoorbeeld door misvormde of trage zaadcellen bij mannen of de afnemende hoeveelheid rijpende eicellen bij de vrouw naarmate ze ouder wordt.

Er bestaan verschillende oplossingen om toch kinderen te kunnen krijgen.
Bijvoorbeeld kunstmatige inseminatie of IVF.
En daarbij kunnen eigen ei- en zaadcellen worden gebruikt, maar ook ven donoren.
Is de baarmoeder van een vrouw niet geschikt of afwezig om een kind 40 weken te dragen, dan kan soms een draagmoeder gevraagd worden. Dit alles heeft voordelen, maar ook nadelen.
Daar ga je in deze module over nadenken en je gaat er een mening over vormen.
Door er daarna met anderen over te praten kun je kijken of je bij je mening blijft of toch anders gaat denken door de informatie die je krijgt.

Wat ga ik leren?

Aan het eind van deze module
Ken ik:

  • Verschillende oorzaken van onvruchtbaarheid bij mannen en vrouwen.
  • de belangrijkste regels van de abortuswet.

Kan ik:

  • Van enkele vruchtbaarheidsbehandelingen uitleggen hoe deze in zijn werk gaan.
  • de voor- en nadelen in kaart brengen van vruchtbaarheidsbehandelingen.
  • argumenten geven voor en tegen uitgesteld moederschap.
  • uitleggen hoe trisomie ontstaat en welke syndromen hieruit ontstaan.
  • beschikbare informatie van een karyogram in Binas/Biodata gebruiken.

Deelconcepten
Chromosoom (genoom) mutatie, puntmutatie, aangeboren afwijking, meiose, kunstmatige inseminatie.

Wat ga ik doen?

Aan de slag
Stap Inhoud
Stap 1 Waarom worden vrouwen in Nederland steeds later moeder en wegen deze redenen op tegen de eventuele problemen?
Stap 2 In Nederland zijn er verschillende soorten vruchtbaarheidsbehandelingen. In deze stap worden ze nader bekeken.
Stap 3 Wat is de oorzaak van het Downsyndroom en welke kenmerken horen hierbij?
Stap 4 In hoeverre ben ik baas in eigen buik en wat zijn de (geestelijke) gevolgen als een vrouw abortus laat plegen?
Afronding
Onderdeel  
Kennisbank Alle Kennisbankitems uit deze module.
Eindopdracht Ik schrijf een column waarin ik mijn mening over vruchtbaarheidsproblematiek verwoord.
D-toets In deze D-toets test ik mijn kennis over deze module.
Terugkijken Terugkijken op de opdracht.

 

Tijd
Voor deze opdracht heb je 7 SLU nodig.

Aan de slag

Stap 1: Kinderwens?

Kinderwens?

Kijk de volgende video over mensen die single zijn en toch graag een kind willen.


Lees het onderstaande kranten artikel.

Verminderd vruchtbaar
Als een stel graag een kind wil en een zwangerschap blijft langer dan een jaar uit, kan er sprake zijn van vruchtbaarheidsproblemen bij één van beide of beide partners.
De oorzaken hiervoor kunnen zowel lichamelijk als geestelijk zijn.
Bij een vruchtbaarheidsonderzoek worden de belangrijkste factoren die de vruchtbaarheid bepalen onderzocht. De uitkomst van het vruchtbaarheidsonderzoek kan uiteindelijk leiden tot een vruchtbaarheidsbehandeling.

Bestudeer uit de Kennisbank:

Kinderloos

Stap 2: Vruchtbaarheidsbehandelingen

Vruchtbaarheidsbehandelingen
Waaruit kan een vruchtbaarheidsbehandeling bestaan?


Bij het bestuderen van verschillende vruchtbaarheidsbehandelingen kom je de volgende afkortingen tegen:

  • IUI
  • KID
  • OI
  • IVF
  • ICSI

Waar staan de andere afkortingen voor? En wat houdt de behandeling in? Beantwoord deze vragen in de volgende oefening. 

De klas wordt verdeeld in drie- of viertallen.
Elke groep bestudeert één vruchtbaarheidsbehandeling.
Leg uit hoe de behandeling eruit zien en wat eventuele voor- en nadelen zijn.
Zorg ervoor dat jullie allemaal goed op de hoogte zijn van het resultaat.
Verdeel de taken in de groep voordat je aan de slag gaat.
Je mag gebruik maken van de bronnen die je hieronder vindt.

Elke groep bestaat nu uit experts over één vruchtbaarheidstechniek.
Rouleer in de klas en haal zo de informatie op bij de experts.
De expert legt uit hoe de behandeling eruit ziet en wat eventuele voor- en nadelen zijn.
Maak een overzichtelijk schema van de verschillende vruchtbaarheidsbehandelingen.

 

Bronnen:

Kennisbank:

Kinderloos - Vruchtbaarheidsbehandelingen


Websites:
www.freya.nl
www.umcutrecht.nl
www.fertiliteitskliniektwente.nl

Artikelen:
www.kennislink.nl - Verwekt in het lab
www.nos.nl - Nobelprijs Geneeskunde 2010: regeerbuisbaby's
www.gezondheidsnet.nl - In-vitrofertilization (IVF)

Video's:

 

 

Stap 3: Syndroom van Down?

Syndroom van Down?
Bekijk de video: Wat is het syndroom van down?

Een zwangere vrouw heeft in Nederland de mogelijkheid om haar ongeboren kind te laten onderzoeken. Je kunt laten onderzoeken of het kind misschien een open ruggetje heeft, of een andere aangeboren lichamelijke aandoening. Deze onderzoeken worden prenatale screening genoemd.
In het thema Cellen kwam dit al aan de orde.
Bestudeer uit de Kennisbank:

Prenatale diagnostiek


Tijdens een combinatietest (met nekplooimeting en bloedtest) wordt onderzocht wat de kans is op een kindje met het Downsyndroom.

De test bestaat uit een combinatie van 2 onderzoeken:

  1. Een bloedonderzoek bij de zwangere vrouw tussen week 9 en 14 van de zwangerschap.
    Voor het bloedonderzoek wordt er bij de zwangere vrouw een buisje bloed afgenomen.
    In het bloed worden hormonen gemeten. Bij een zwangerschap met het syndroom van Down is de concentratie van het HcG verhoogd.
  2. Een echoscopisch onderzoek (de nekplooimeting), tussen week 11 en 14 van de zwangerschap.
    Bij de echo wordt bij de baby de dikte van de nekplooi gemeten.
    De nekplooi is een dun laagje vocht dat zich onder de huid in de nek bevindt.
    Alle ongeboren baby's hebben bij een zwangerschapsduur van 10 tot 14 weken een laagje vocht in het nekje.
    Hoe dikker dit laagje vocht is, hoe groter de kans is dat de baby het Downsyndroom heeft.

Bestudeer uit de Kennisbank:

Chromosoommutatie

Karyogram en afwijkingen


Bekijk de volgende video's:

 

Stap 4: Abortus?

Abortus?
Bestudeer uit de Kennisbank:

Zwangerschapsbeeindiging


Wanneer uit onderzoek is gebleken dat de foetus en/of de moeder zeer nadelige gevolgen van de zwangerschap ondervinden, kan men overgaan tot een onderbreking van de zwangerschap: abortus. Om psychologische en/of maatschappelijke redenen kan een vrouw een zwangerschap ongewenst vinden.
Ook in dit geval kan overgegaan worden tot een abortus.

De Nederlandse Abortuswet is uniek in de wereld en vaak onderwerp van discussie:

Video: Andere tijden - Abortus in Nederland

Afsluiting

Samenvattend

Eindopdracht

Na je 30ste kinderen?

Je gaat beginnen aan de afronding van deze module.
Nederlandse vrouwen zijn gemiddeld 29,7 jaar oud bij de geboorte van hun eerste kind en daarmee staat ons land in de Top 3 van de oudste moeders ter wereld.
De oudste vrouw die ooit in Nederland moeder is geworden was 63 jaar (zie intro van deze module).

Bekijk de volgende drie bronnen:

1
2

Video en artikel op de website van Zembla: Zembla - Oude moeders
3 Bron: stenotter.wordpress.com

Oudste moeder Omkari Panwar (70) en haar man Charan Singh Panwar (77) uit India gebruikten IVF in een laatste poging om te zorgen voor mannelijk nageslacht dat het familie-eigendom kan erven. Dochters mogen dat in India niet.


Opdracht
Schrijf een column over de toenemende leeftijd van moeders en uitgesteld moederschap in Nederland. Laat hierin aan bod komen:

  • de redenen van deze moeders (en vaders).
  • de ingrepen die gedaan kunnen worden om de kans op een zwangerschap te vergroten.
  • de ingrepen die gedaan kunnen worden om zwangerschap mogelijk te maken na de vruchtbare leeftijd.
  • de gevaren en nadelen voor de moeders en kinderen.
  • de voordelen voor de moeders en hun kinderen.
  • jouw eigen, onderbouwde mening over dit onderwerp.

Beoordeling
Je laat het eindproduct beoordelen door je docent.
Je docent gebruikt de volgende vragen bij het beoordelen:

  • Komt de eigen mening over uitgesteld moederschap duidelijk naar voren?
  • Zijn er minstens drie argumenten voor of tegen gegeven?
  • Is de column in goed Nederlands geschreven?
  • Is de column leesbaar voor leerlingen in 4 havo?

Column schrijven

Een column is een kort stukje tekst, waarin de schrijver zijn mening geeft op een grappige of uitdagende manier.

 

D-toets

Toets
De opdracht sluit je af met het maken van de toets 'Kinderloos'.
De toets bestaat uit een aantal gesloten vragen.
De gesloten vragen worden nagekeken door de computer.

Als je alle vragen beantwoord hebt, zie je je score.
Je krijgt van de vragen die je fout hebt, het goede antwoord te zien.
Klik op de knop om de toets te starten.

Terugkijken

Kan ik wat ik moet kunnen?

  • Lees de leerdoelen van deze module nog eens door.
    Kun je wat je moet kunnen?

Hoe ging het?

  • Tijd
    Ben je ongeveer 7 SLU met deze opdracht bezig geweest. Welke stap van deze module kostte de meeste tijd? Wat is daar denk je de oorzaak van?
  • Inhoud
    Maar liefst 1 op de 6 stellen krijgt te maken met verminderde vruchtbaarheid. Grote kans dus dat jij iemand in je omgeving hebt die hier mee te maken krijgt of mee te maken heeft gehad. Probeer je eens in die ander te verplaatsen, ook al is het misschien nog een 'ver-van-je-bed-show', hoe zou jij dit vinden?
  • Eindopdracht
    Is het gelukt om je mening te formuleren in de column. Heb je goede argumenten kunnen verzinnen om je mening te onderbouwen. Is het schrijven van een column iets wat je leuk vindt of niet? Waarom wel/niet?
  • D-toets
    Heb je de D-toets gedaan? Ging het goed?

Kankerinstituut

Kankerinstituut

Intro

De snelheid waarmee cellen zich delen, is nauwkeurig aangepast aan de behoefte van het organisme.
De celdeling staat onder controle van genen die de celgroei regelen.
Deze groeiregelgenen worden alleen ‘ingeschakeld’ als de cel daarvoor van buitenaf de opdracht krijgt.
Wanneer er regelgenen beschadigd zijn, kan de cel zich onbeperkt gaan delen.
Zo kan een tumor en zelfs kanker ontstaan.

Helaas krijgen heel veel mensen kanker: 1 op de 3 volwassen mensen krijgt vroeg of laat kanker.
Meestal krijgen ze dat later in hun leven: bijna 7 op de 10 volwassen kankerpatiënten is ouder dan 60 jaar.
Hoe ontstaat kanker en hoe is de kans op genezing te vergroten?
Of is de kans op kanker te verkleinen? Daarover gaat deze module.

Het is voor onderzoek heel belangrijk dat er voldoende donateurs zijn die geld doneren. Met dit geld kan het Koninging Wilhelmina Fonds onderzoek subsidiëren. Meer hierover zie je in de volgende twee video's: 


Aan het einde van deze module maak je een stripverhaal om jongeren te wijzen op de gevaren van

  • uv-straling en het ontwikkelen van huidkanker of
  • het HPV-virus en het ontwikkelen van baarmoederhalskanker

Wat ga ik leren?

Aan het eind van deze module
Ken ik:

  • Enkele oorzaken en risicofactoren bij het ontstaan van kanker.

Kan ik:

  • Uitleggen hoe kanker ontstaat.
  • Uitleggen welke behandelingen bij kanker worden gebruikt.

Deelconcepten
Stamcellen, chromosoom, mutagene stof, mutagene straling, puntmutatie, chromosoommutatie (genoommutatie).

 

Wat ga ik doen?

Aan de slag
Stap Inhoud?
Stap 1 We hebben allemaal wel eens gehoord van kanker, maar wat is het nou precies?
Stap 2 Kanker kan op verschillende manieren behandeld worden. In deze stap leer ik over een aantal behandelmethodes.
Stap 3 Zijn er dingen die ik preventief kan doen om kanker te voorkomen?
Stap 4 Komt kanker alleen bij ouderen voor of is leeftijd niet van invloed op de frequentie van kanker?
Stap 5 Hoe vaak komt borstkanker voor en waarom speelt het in sommige families meer dan in andere?
Stap 6 Leukemie is een vorm van bloedkanker. Onderdeel van de behandeling kan stamceltherapie zijn.
Afronding
Onderdeel  
Kennisbank Alle Kennisbankitems uit deze module.
Eindopdracht Ik maak een stripverhaal om leeftijdsgenoten te wijzen op de gevaren van UV-straling of HPV
Terugkijken Terugkijken op de opdracht.

 

Tijd
Voor deze opdracht heb je 7 SLU nodig.

Aan de slag

Stap 1: Wat is kanker?

Wat is kanker?
Wat zijn de kenmerken van kwaadaardige kanker?
Welke oorzaken kunnen tot kanker leiden?
Kijk de video en bespreek de antwoorden met een klasgenoot.



Bestudeer uit de Kennisbank:

Kanker en biotechnologie

Genmutatie


 Maak nu de volgende oefeningen:

Bij een aantal opeenvolgende mutaties in één cel kan kanker ontstaan.
Deze mutaties zitten alleen in de beschadigde lichaamscellen. Ze zitten niet in de geslachtscellen.
Daarom worden ze niet doorgegeven aan een volgende generatie. Dergelijke mutaties in genen zijn dus niet erfelijk.

Een mutatie kan ook plaatsvinden in een geslachtscel. Wanneer een gemuteerde eicel samensmelt met een zaadcel (of andersom) tijdens de bevruchting, zal in alle lichaamscellen van het embryo een mutatie te vinden zijn die de gevoeligheid voor kanker verhoogt.
Zo iemand heeft een erfelijke aanleg voor kanker en een verhoogd risico op het ontstaan van kanker.
Een dergelijke mutatie kan dan weer worden doorgegeven aan de volgende generatie.

Virussen
Virussen kunnen ook zorgen voor mutaties van cellen en daardoor kanker veroorzaken. Het humaan papillomavirus (HPV) veroorzaakt baarmoederhalskanker. HPV wordt overgedragen door contact tussen de slijmvliezen van de penis, vagina of anus. Het virus kan ook op de onderbuik en billen zitten en tijdens het vrijen via de huid, vingers of mond worden overgedragen. Een condoom beschermt om HPV te voorkomen niet voldoende. Besmetting met hepatitis B-virus (HBV) of hepatitis C-virus HCV) gaat gepaard met een sterk verhoogd risico op leverkanker.

Toelichting van de begrippen uit de afbeelding.

Chemische stof:
Stoffen zoals benzeen en asbest zijn mutageen.		 Genfouten:
​Deze kunnen van ouders op kinderen worden overgedragen en op een bepaalde leeftijd voor problemen zorgen.
Straling:
​Röntgenstraling en radioactieve straling zijn mutaties.		 Reparatie:
​Veel fouten worden door de cel zelf gerepareerd.
Virus:
Sommige virussen kunnen DNA beschadigen.		 Celdood:
​Veel cellen waarin mutatie plaatsvindt, gaan vanzelf dood of stoppen met de celcyclus.
Gevaarlijke stoffen binnen de cel:
​Deze kunnen per ongeluk ontstaan.		 Mutatie:
​De nakomelingen van de stamcel bevatten een beschadiging in hun DNA: een mutatie.

 

 

Stap 2: Behandelingen tegen kanker

Behandelingen tegen kanker
Bestudeer:

Therapieën


Chirurgie
De oudste en nog steeds meest gebruikte therapie is het wegsnijden van de tumor.
Als er geen kankercellen achterblijven in het lichaam, is de patiënt genezen.

Bestraling
Als chirurgie niet of niet volledig mogelijk is, gebruikt men röntgen of gammastralen.
Deze richten zoveel schade aan in de tumoren dat ze doodgaan.
Het is natuurlijk wel noodzaak dan zo weinig mogelijk gezonde cellen worden aangetast. Bekijk de video's over bestraling:



Chemotherapie
Metastasen (uitzaaiingen) kunnen alleen behandeld worden met chemotherapie.
Hierbij worden middelen ingezet die celdeling onmogelijk maken.
Ook gezonde cellen hebben te lijden van deze stoffen.
Dit is vooral te merken in delende weefsels, zoals bloedvormend beenmerg en haarvormende cellen.
Bekijk de video met uitleg over chemotherapie:

Stap 3: Kanker voorkomen?

Kanker voorkomen?

Om baarmoederhalskanker te voorkomen kunnen meisjes zich laten inenten tegen de gevolgen van het HPV-virus.
Deze inenting is sinds 2009 opgenomen in het Rijksvaccinatieprogramma.
Sindsdien krijgen alle meisjes die 12 jaar oud worden een uitnodiging voor de vaccinatie tegen baarmoederhalskanker.
Vanaf 2021 is het vaccin ook beschikbaar voor jongens. 

Toch zijn er nog veel mensen tegen deze vaccinatie. Praat hierover met klasgenoten. Wat zouden de argumenten van voorstanders en wat zouden de argumenten van tegenstanders kunnen zijn. Wat is jouw eigen mening en vind je dat jij zelf mag kiezen of je deze vaccinatie wil of bepalen je ouders dat?

 

Stap 4: Kanker als ouderdomsziekte

Kanker als ouderdomsziekte
Kanker ontstaat door het optreden van genmutaties tijdens de celdelingen.
Gelukkig leiden niet alle mutaties tot kanker. Reparatiegenen zijn genen die normaal gesproken mutaties repareren die zijn ontstaan bij de mitose (normale celdeling).
Fouten in het DNA kunnen ook door speciale eiwitten worden opgespoord.
De genen die voor zulke eiwitten coderen noem je reparatiegenen.
In veel gevallen worden op die manier schadelijke mutaties weggewerkt.
Het lijkt erop dat reparatiegenen minder goed werken wanneer mensen (en dus hun cellen) ouder worden.

 

Stap 5: Borstkanker

Borstkanker

In Nederland wordt per jaar bij ongeveer 12.500 vrouwen en bij 80 tot 100 mannen borstkanker vastgesteld.
Het is de meest voorkomende vorm van kanker bij vrouwen: in Nederland krijgt 1 op de 8 vrouwen in haar leven te maken met borstkanker. Voor het dertigste jaar is borstkanker zeldzaam.
Daarna komt de ziekte steeds meer voor en bereikt een piek in de leeftijdscategorie tussen de 50-70 jaar.

Bij slechts 5 - 8% van alle vrouwen/mannen met borstkanker is er sprake van erfelijkheid.
Door de enorme invloed van borstkanker is het van belang om hiernaar goed onderzoek te blijven doen.

Er zijn nu twee genen bekend die een belangrijke rol spelen in families met erfelijke borst- en eierstokkanker: BRCA1 en BRCA2.
BRCA is een afkorting van het Engelse woord BReast CAncer.

Je kunt zelf ook je borsten onderzoeken op knobbeltjes.
Maar let op: wanneer je een knobbeltje voelt wil dit niet betekenen dat je kanker hebt!
Bekijk de KWF badkamerkaart.

Bestudeer de volgende bronnen. Beantwoord daarna de vragen.

Video's:


Artikelen:

Borstkanker, erfelijke - www.erfelijkheid.nl
www.brca.nl/
 

Stap 6: Leukemie

Afsluiting

Samenvattend

Eindopdracht

UV-straling en HPV-virus
Je gaat beginnen aan de afronding. Maak (in twee- of drietallen) een stripverhaal om jongeren te wijzen op de gevaren van

  • uv-straling en het ontwikkelen van huidkanker
  • het HPV-virus en het ontwikkelen van baarmoederhalskanker

Gebruik voor je eindopdracht de volgende bronnen:

Het stripverhaal is bedoeld voor jongeren tussen de 12 en 16 jaar.
Laat in het verhaal de oorzaken/risicofactoren, mogelijke gevolgen/gevaren en voorzorgsmaatregelen aan de orde komen.
Gebruik in ieder geval 4 afbeeldingen en maximaal 8. Plaats er zo nodig duidelijke teksten erbij.
Kijk bij de beoordelingscriteria of je eindproduct daaraan voldoet.
Laat het eindproduct beoordelen door je docent.

Beoordeling
Je laat het eindproduct beoordelen door je docent.
Je docent gebruikt de volgende vragen bij het beoordelen:

  • Is het stripverhaal geschikt voor jongeren tussen 12 en 18 jaar?
  • Bevat het stripverhaal inhoudelijk goede informatie over het onderwerp?
  • Wordt duidelijk wat de risicofactoren zijn?
  • Wordt duidelijk hoe dit risico is te verkleinen?
  • Is het stripverhaal verzorgd?

Terugkijken

Kan ik wat ik moet kunnen?

  • Lees de leerdoelen van deze module nog eens door.
    Kun je wat je moet kunnen?

Hoe ging het?

  • Tijd
    Ben je ongeveer 7 SLU met deze opdracht bezig geweest.
    Heb je in die tijd alle stappen kunnen doorlopen?
  • Inhoud
    Kanker is voor veel mensen een beladen onderwerp. Er is bijna niemand die niet iemand kent die kanker heeft, heeft gehad of er aan is overleden. Het kan zijn dat deze module daarom confronterend voor je was. Hoe heb jij dit ervaren? Zorg ervoor dat je met iemand praat als je merkt dat het onderwerp door je hoofd blijft spoken. Je kunt altijd terecht bij je docent of de vertrouwenspersoon van de school. 
  • Eindopdracht
    Denk je dat jongeren na het zien van jouw eindproduct zich bewuster zijn van de gevaren in het dagelijks leven die kunnen leiden tot kanker? Heeft het ook je eigen ogen geopend?

Afsluiting

Samenvattend

Examenopgaven

Je hebt in de modules veel theorie bestudeerd en veel vragen beantwoord en opdrachten gemaakt.
Als het goed is, ben je nu klaar voor het beantwoorden van een aantal examenvragen over dit onderwerp. Lees eerst de tips.

HAVO 2019-TV1

HAVO 2019-TV1 Vraag 32

HAVO 2019-TV2

HAVO 2019-TV2 Vraag 2

HAVO 2021-TV1

HAVO 2021-TV1 Vraag 20
HAVO 2021-TV1 Vraag 21

HAVO 2021-TV3

HAVO 2021-TV3 Vraag 32

 

Meer oefenen?
Ga naar ExamenKracht en oefen ook met de nieuwste examens.
Van de examenvragen kan de voortgang worden bijgehouden op ExamenKracht.
Vraag verdere instructies aan je docent.

Extra opdracht

Gedachte-experiment

Werk in tweetallen.
Stel je voor dat je een gen op één van je eigen chromosomen zou zijn.
De cel waarin je zit, staat op het punt om aan de S-fase van de celcyclus te beginnen.
Beschrijf de gebeurtenissen die je overkomen en die zich rondom je afspelen wanneer je vanuit de S-fase via de G2-fase een mitose doorloopt.
Draai de rollen daarna om: doe nu hetzelfde, maar dan voor de meiose. Controleer elkaars verhaal!
Noteer de uitkomsten en vergelijk deze met je klasgenoten.

Terugkijken

Intro

  • Lees de intro van dit thema nog eens door.
    Vind je het een goede intro om het thema mee te beginnen?
    Past de video goed bij het thema? Waarom wel of waarom niet?

Kan ik wat ik moet kunnen?

  • Lees de leerdoelen van dit thema nog eens door.
    Kun je wat je moet kunnen?

Hoe ging het?

  • Tijd
    Bij de activiteiten stond een totale studiebelasting van 27 à 28 SLU.
    Ben je meer of minder tijd met het thema bezig geweest?
    Met welke module ben je het langst bezig geweest? En met welke het kortst?
  • Herhaling
    Heb je voor je aan de modules begon de toets bij 'Wat kan al?' gemaakt?
    Wist je het meeste nog?
  • Inhoud
    Het thema bestaat uit drie modules. Welke module vond je het leukst om te doen?
    En welke vond je het minst leuk? Schrijf op waarom je deze module niet zo leuk vond.
  • Examenvragen
    Je hebt de examenvragen gemaakt.
    Ging het goed? Had je de theorie uit de modules nodig om de vragen te kunnen maken?

  • Het arrangement Thema: Levenscyclus van cellen - h45 is gemaakt met Wikiwijs van Kennisnet. Wikiwijs is hét onderwijsplatform waar je leermiddelen zoekt, maakt en deelt.

    Auteur
    VO-content
    Laatst gewijzigd
    28-11-2025 10:57:57
    Licentie

    Dit lesmateriaal is gepubliceerd onder de Creative Commons Naamsvermelding-GelijkDelen 4.0 Internationale licentie. Dit houdt in dat je onder de voorwaarde van naamsvermelding en publicatie onder dezelfde licentie vrij bent om:

    • het werk te delen - te kopiëren, te verspreiden en door te geven via elk medium of bestandsformaat
    • het werk te bewerken - te remixen, te veranderen en afgeleide werken te maken
    • voor alle doeleinden, inclusief commerciële doeleinden.

    Meer informatie over de CC Naamsvermelding-GelijkDelen 4.0 Internationale licentie.

    Dit thema Levenscyclus van cellen is ontwikkeld door medewerkers van StudioVO. Bij het ontwikkelen van het materiaal is gebruik gemaakt van of wordt verwezen naar materiaal van de volgende websites:

    www.schooltv.nl www.youtube.com www.bioplek.org www.wikipedia.org


    Fair Use
    In de Stercollecties van StudioVO wordt gebruik gemaakt van beeld- en filmmateriaal dat beschikbaar is op internet. Bij het gebruik zijn we uitgegaan van fair use. Meer informatie: Fair use

    Mocht u vragen/opmerkingen hebben, neem dan contact op via de helpdesk VO-content .

    Aanvullende informatie over dit lesmateriaal

    Van dit lesmateriaal is de volgende aanvullende informatie beschikbaar:

    Toelichting
    Dit thema valt onder de arrangeerbare leerlijn van de Stercollecties voor biologie voor havo leerjaar 4/5. Dit thema heet levenscyclus van cellen. Aan het eind van dit thema: benoem je de bouw, vorming, ontwikkeling en functie van geslachtscellen. beschrijf je dat cellen zich op een gecontroleerde zich delen en daarbij verschillende fasen van doorlopen. kun je de celcyclus van een gewone celdeling en beschrijven en vergelijken met de reductiedeling. kun je de regulatie van de fasen van de celcyclus beschrijven en wat in die regulatie verkeerd kan gaan. benoem je dat cellen zich ongecontroleerd kunnen gaan delen en dat er fouten in het DNA tot stand komen. benoem je dat cellen verouderen en afsterven. benoem je hoe de mens kan ingrijpen in de bevruchting van plant, dier en mens om kwaliteit/nuttig gebruik van nakomelingen te bevorderen en ziekte te voorkomen en je gebruikt daarbij ethische en biologische argumenten om een mening daarover te vormen. beschrijf je de werking van hormoonklieren en hun specifieke hormonen en leidt af hoe de doelorganen daarop reageren
    Leerniveau
    HAVO 4; HAVO 5;
    Leerinhoud en doelen
    Biologie;
    Eindgebruiker
    leerling/student
    Moeilijkheidsgraad
    gemiddeld
    Studiebelasting
    22 uur 0 minuten
    Trefwoorden
    arrangeerbaar, biologie, cellen, doelorganen, havo4/5, hormonen, hormoonklieren, levenscyclus, stercollectie, verouderen

    Gebruikte Wikiwijs Arrangementen

    VO-content Biologie. (2021).

    Module: Centrum voor Jeugd en gezin - h45

    https://maken.wikiwijs.nl/63269/Module__Centrum_voor_Jeugd_en_gezin___h45

    VO-content Biologie. (2021).

    Module: Kankerinstituut - h45

    https://maken.wikiwijs.nl/63271/Module__Kankerinstituut___h45

    VO-content Biologie. (2021).

    Module: Vruchtbaarheidskliniek - h45

    https://maken.wikiwijs.nl/63270/Module__Vruchtbaarheidskliniek___h45

  • Downloaden

    Het volledige arrangement is in de onderstaande formaten te downloaden.

    Metadata

    LTI

    Leeromgevingen die gebruik maken van LTI kunnen Wikiwijs arrangementen en toetsen afspelen en resultaten terugkoppelen. Hiervoor moet de leeromgeving wel bij Wikiwijs aangemeld zijn. Wil je gebruik maken van de LTI koppeling? Meld je aan via info@wikiwijs.nl met het verzoek om een LTI koppeling aan te gaan.

    Maak je al gebruik van LTI? Gebruik dan de onderstaande Launch URL’s.

    Arrangement

    Oefeningen en toetsen

    Levenscyclus van cellen

    IMSCC package

    Wil je de Launch URL’s niet los kopiëren, maar in één keer downloaden? Download dan de IMSCC package.

    QTI

    Oefeningen en toetsen van dit arrangement kun je ook downloaden als QTI. Dit bestaat uit een ZIP bestand dat alle informatie bevat over de specifieke oefening of toets; volgorde van de vragen, afbeeldingen, te behalen punten, etc. Omgevingen met een QTI player kunnen QTI afspelen.

    Versie 2.1 (NL)

    Versie 3.0 bèta

    Voor developers

    Wikiwijs lesmateriaal kan worden gebruikt in een externe leeromgeving. Er kunnen koppelingen worden gemaakt en het lesmateriaal kan op verschillende manieren worden geëxporteerd. Meer informatie hierover kun je vinden op onze Developers Wiki.

  • Wikiwijs is een dienst van