Luiken en afsluitmiddelen

Luiken en afsluitmiddelen

Inleiding



Inleiding:

Scheepsluiken vormen een van de belangrijkste barrières tussen de ladingruimen en de buitenwereld.
Ze zijn ontworpen om de lading en het ruim te beschermen tegen zee, regen, buiswater en – in extreme gevallen – volledige overstroming.
Een goed functionerend luik bepaalt niet alleen de veiligheid van de lading, maar ook die van het schip en de bemanning.
Ook dragen de luiken bij aan de stevigheid van het schip.

Op moderne zeeschepen komen verschillende soorten luiken voor: van klassieke MacGregor®-luiken op drogeladingsschepen tot side rolling covers, pontonluiken en hydraulisch bediende systemen.
Ondanks de variatie in techniek draait het bij elk luik om drie kernprincipes:

  1. Sterkte: het luik moet de belastingen van zee en dekbelasting kunnen weerstaan, soms tot tientallen tonnen druk per vierkante meter.
  2. Waterdichtheid: rubberpakking, wedges, cleats en de juiste sluitvolgorde zijn essentieel om indringing van water te voorkomen.
  3. Bedieningsveiligheid: het openen en sluiten van luiken is potentieel gevaarlijk door bewegende delen, spanning op hydrauliek en het gewicht van de constructie.

Het falen van een luik – door slechte sluiting, beschadigde rubbers of onvoldoende onderhoud – is een van de meest voorkomende oorzaken van waterindringing op vrachtschepen.
De internationale regels (SOLAS, IBC, ISM) benadrukken daarom regelmatig inspectie, juiste bediening en duidelijke rapportage van defecten.

In de komende onderdelen behandelen we de verschillende luiktypen, hun werking, typische storingen en de controles die bij elke vaart horen. Daarbij kijken we ook naar andere waterdichte afsluitingen zoals deuren, ventilatiekleppen, air pipes en manholes, en hoe deze samen het waterdichte schotten-systeem van een schip vormen.

Stukje historie


Tot in de jaren 80 hebben er schepen gevaren, veel uit de Groninger kustvaart, met houten scheepsluiken.

   
Ze kwamen in sponningen te liggen van zogenaamde "beams", dragers over de breedte van het ruim.
Deze lagen weer op het ingevette luikhoofd en konden naar het voor- of achterschip verschoven worden, afhankelijk van waar geladen werd.
Het ruim open leggen was zwaar werk.
Met twee man en een luikenhaak werd er vanuit het midden een luik opgepakt en op de zijkant op het luikhoofd of in het gangboord gelegd.
Daarna het luik eentje naast het midden ophalen en wegleggen, en zo door naar de zijkant.

Dichtleggen moest bij regenachtig weer soms snel gebeuren, dus enige handigheid in deze beweging was wel op zijn plaats.

1 Beam
2 Luikhoofd
3 Luiken
4 Presenning (dekkleed)
5 keggen
6 Keggenbank


 





Over de luiken kwamen dekkleden, "presennings" die vastgezet werden met keggen in de keggenbank.
Over de presennings kwamen stalen sluitijzers te liggen die ook in de keggenbank vastgezet werden.
Omdat we vroeger dus keggen sloegen in de keggenbank heet het gedeelte van het luikhoofd waarin tegenwoordig de knevels zitten vandaag nog steeds keggenbank genoemd.

Hoewel dat prima voldeed was men natuurlijk wel op zoek naar makkelijkere en vooral snellere methodes om het ruim te openen en sluiten.

MacGregor

In 1929 bedachten de Britse gebroeders MacGregor (dus niet McGreggor!) een luiken systeem dat op wielen kon rijden en op 1/3 van de zijkant een kantelwiel had.
Met kettingen of gewoon met een staaldraad op een winch konden de luiken open of dichtgetrokken worden.

Uiteraard bespaarde dit systeem veel tijd en ook ongelukken.
Want reken maar dat er veel matrozen het ruim in gekukeld zijn met die houten luiken.

Vandaag de dag heeft MacGregor enorm veel varianten scheepsluiken ontwikkeld en zijn ze wereldwijd het grootste merk.
Maar dit luik was hun grote "doorbraak".
Eigenlijk heeft MacGregor een soort van monopolypositie.

Het wiel

MacGregor bedacht een slim wiel.


Het heeft twee assen.
Het wiel zelf, waar het luik op staat, heeft gewoon een gecentreerde as.
Maar de asunit waar het wiel om draait heeft een excentrische as.


Met een (hand)hydraulisch pompje kun je het luik een stukje optillen.
Dan draai je de hele wielunit om de excentrische as.
Borgpen erdoor en het luik weer laten zakken.
Het luik staat nu op het wiel en kan rollen.


Wanneer het luik op de coming moet staan wordt het wiel naar boven gedraaid om de excentrische as heen, het luik laat men weer zakken en het luik komt met de rubbers op het luikhoofd te liggen.

Hydraulisch vouwluik


Al snel vond met het hydraulisch vouwluik uit.
Een hydraulische cilinder  tilt één luik op, waardoor een tweede luik ook omhoog komt te staan.
Het tweede luik heeft aan het uiteinde een set wielen zodat het over het luikhoofd kan rollen.
Mocht er nog een derde luik aan vastzitten dan zit er nog een tweede cilinder aan het tweede luik.



+ Zeer snel
+ Fool proof (Hendel naar links of hendel naar rechts.
+ Tijdbesparend => laden/lossen of sluiten voor slecht weer.
 

- Hydraulische onderdelen vergen onderhoud.
- €€€

-  Op veel schepen geen uitzicht meer vanaf de brug tijdens laad/loswerkzaamheden.
-  Zwaardere uitvoering nodig (meer gewicht)

Piggy Back luiken

Een heel andere vorm van bedienen van luiken zijn Piggy Back luiken. (Stapelluiken / Stacking hatch covers.)

-Hydraulische rammen tillen een luik op.
-De hydrauliekmotor trekt het volgende luik onder het opgetilde luik terwijl de overige luiken ook aangetrokken worden.
-Opgetilde luik komt op het eronder getrokken luik te liggen.
-Beide luiken worden opgetild en volgende luik wordt eronder getrokken.


+ Ruimtebesparing. Luiken hoeven niet opgeborgen te worden in een "luikenbak". Meer ruim.
+ Sommige zaken die op het achterste luik opgeslagen zijn kunnen blijven staan.
+ Minder bewegende delen en hydrauliek nodig.
+ Veilig. Kan met afstandsbediening bediend worden en is eenvoudig te bedienen.
+ (Redelijk) snel.

- Omdat het onderste luik de hele stapel moet kunnen dragen zal die zwaarder uitgevoerd moeten worden.
- Wel minder hydrauliek, maar ook complexer.
  Alle vier de tilrammen moeten exact gelijk hoog komen.
- Bij trim of slagzij: tricky.

Piggy-Back luiken zijn compact en snel, maar relatief zwaar en onderhoudsintensief door het stapelprincipe.

Pontonluiken.

 
Pontonluiken zijn luiken van stalen constructie.
Ze zijn hol van binnen, met verstevigingen.
Hoe die verstevigingen eruit zien hangt af van de fabrikant en het te verwachten gebruik, en dus de krachten die erop uitgeoefend gaan worden.
Vaak zullen ze van het type versteviging als op de linker foto zijn.

Pontonluiken hebben zelf geen bewegende delen.
Ze worden met behulp van een hijsmiddel van- en op het ruim gelegd.
Daar zijn twee typen van.

- De grote pontonluiken op bulkcarriers en containerschepen.
- De kleinere pontonluiken op coasters die verreden worden met een luikenkraan.
 

Pontonluiken op grote schepen


Pontonluiken op grote(re) schepen worden met behulp van een (wal)kraan van het ruim getild.
Ze kunnen daarna ergens op het schip gestapeld worden, op de kade gelegd worden, in het water naast het schip gelegd worden als soort van steiger voor (bunker)boten enz.
(Gebeurt in de praktijk niet heel veel.)

Ze zijn vaak zwaar geconstrueerd zodat zwaardere deklading ook meegenomen kan worden.
Uiteraard wordt het luik daar ook zwaar van en zou er wel een heel groot systeem gemaakt moeten worden om het luik te openen of te sluiten.

+ Geen bewegende delen. (Simpel)
+ Relatief goedkoper
+ Zwaardere deklasten mogelijk.

- Altijd een kraan nodig om te openen of te sluiten.
- Gevaar voor personeel tijdens hijsen. (Elke hijsbeweging = potentieel gevaar.)
- Arbeidsintensief. (Hijsmiddel in- en uitpikken).
- Bij geen eigen kranen aan boord sterk afhankelijk van hijsmiddelen op de wal.


HATCH COVERS AND SURROUNDINGS | CONTAINER SHIP EXPERIENCE.  ea Supply

 

Pontonluiken met luikenkraan.

Dan is er het type pontonluiken die verplaatst worden met een luikenkraan op het schip.

Het systeem wordt op kleinere schepen veel toegepast omdat het relatief goedkoop is.
Het grootste nadeel van dit systeem is dat je er behoorlijk je koppie erbij moet houden tijdens het bedienen anders kunnen er de grootste ongelukken gebeuren.
En die zijn er ook gebeurd.

Wanneer met Googlet op Luikenwagen ongeluk vliegen de rapporten en artikelen over het scherm.
Niet zelden hebben de ongelukken een dodelijke afloop.


Persoonlijk (MJ) vind ik dit systeem dermate gevaarlijk dat het me verbaast dat het nog toegestaan is, mede omdat er veilige alternatieven zijn.

Daarom nu al deze waarschuwing:

                          DENK NA EN WEES VOORZICHTIG!
De luikenwagen kan met een motor over rails rijden dat aan beide zijden van de luiken op de coaming is gelast.
De luikenwagen is voorzien van een juk dat op en neer bediend kan worden.
 
Het luik wordt opgetild aan een hijspunt aan de zijkant aan van het luik.
Aan het juk van de luikenwagen zit een haak dat daar precies in past.
Het juk wordt hydraulisch of met elektromotor omhoog getild en daarmee het luik.
Daarna kan het luik verreden worden naar waar het neergelegd kan worden.


Hier wordt gelijk het eerste gevaar van dit systeem zichtbaar.
De bediener staat meestal op de luikenwagen en kan maar één zijde van het luik zien.
Wanneer de haak niet goed om het hijspunt sluit wordt het scheef opgetild.
De wagen hoeft nu maar een klein hobbeltje te maken (steentje op de rails) en het luik valt naar beneden.

Of de hele kraan kan van de rails lopen   Arklow Sky in Spanje.
De stuurman is hierbij vanaf de luikenkraan in het ruim gevallen.

De luiken liggen in elkaar als ze op het ruim liggen.
Het ene luik ligt dus op het andere luik.

Het is dus van belang dat de luiken in de juiste volgorde opgehaald worden.
Dus niet eerst luik 1, dan 2 etc.
Het kan best zijn dat je na luik 1 (Hoofdluik) eerst 3 moet halen en daarna pas luik 2.
Het is dus heel eenvoudig fouten te maken.
En een luik dat nog vastligt onder een ander luik kan heel gemakkelijk losschieten uit de haken, met alle mogelijke gevolgen.
(In het gunstigste geval klapt hij gewoon terug op de coaming.)

Er zijn mensen geplet tussen de luikenwagen en een stapel luiken.


Een, ten gevolge van teveel trim, "out of control" luikenwagen vloog in 2018 ongecontroleerd naar het achterschip met een luik in de haken waar de kok een sigaretje stond te roken.
De arme man heeft dat niet overleefd omdat hij geplet werd tussen de accommodatie en het luik.

Mensen hebben hun vingers verloren omdat ze de rail vasthielden om in het ruim te kijken terwijl de luikenkraan eraan kwam rijden, wat door het lawaai op de kade soms niet goed te horen is.

Vereiste veiligheidsmatregelen:
- Een bel of sirene moet luiden wanneer de kraan rijdt.
- Er moet een veiligheidsmiddel boven de rail aan het einde van de kraan aangebracht zijn  dat
   fysiek waarschuwt. (Borstel, rubber flap)
- De kraan moet met minimaal 3 man, in het bezit van radiocommunicatie, bediend worden.
   Eén in het BB gangboord, één aan SB en één op de bedienplek.
   De mensen in de gangboorden dienen telkens visueel vast te stellen dat de haken goed
   geplaatst zijn, dat de rails vrij is van obstakels en zich geen mensen bevinden naast de stapel
   luiken.
   (De meest genegeerde maatregel aan boord.)

Gevaren:
- Luikenhaak niet goed geplaatst.
- Bij gladde rail (lading op de rails, regen) glijdt de wagen door.
- Geen goed uitzicht voor de bediener.
- Verkeerd plaatsen of opnemen van de luiken.
- ROUTINE!
Men heeft het zo vaak (alleen) gedaan en het ging zo vaak goed dat men het gevaar niet meer
ziet.

Toch worden ze nog veelvuldig toegepast, want:

+ Relatief goedkoop.
+ Redelijk makkelijk in onderhoud. (Op stutten op een ander luik en je kunt alles doen.)
+ Eenvoudig hydraulisch systeem.
+ Geen (wal)kraan nodig
+ Geen "luikenbak" nodig. Luiken worden op het ruim gestapeld.
+ Bij minder weer kan 1 luik open gelegd worden.


- Bepaald niet fool proof.
   Er kunnen heel gemakkelijk zeer gevaarlijke fouten gemaakt worden.
- Traag systeem. (Je bent zomaar 10 minuten bezig om dicht of open te gooien)
- Hoge risico's tijdens verplaatsen.
- Rails moet zo goed als 100% schoon zijn. Anders grote kans op glijden.
   Zeker met bepaalde ladingen als China Clay en raapzaad wat een spiegelglad laagje op de
   rails kan creeëren. Zeker bij een beetje neerslag (papje op de rails).
   Een beetje zand op de rails strooien kan dan helpen, anders een tros op de winch zetten en
   daarmee de luikenwagen begeleiden.
   
- Gevoelig voor slagzij en trim.
   De grenswaarden voor slagzij en trim zijn zeer klein.
   Het gemiddelde dat in manuals aangegeven wordt voor max. slagzij is slechts 0,5º.
   Sommige manuals geven een max slagzij van 0,3º aan.
   Dit is afhankelijk van hoe hoog de luikenwagen kan tillen en dus hoe hoog het zware luik
   getild kan worden.
Het schip mag volgens stabiliteitsboek veilig zijn, maar voor de luikenwagen tóch onveilig

➡️ Reden:

  • Het zwaartepunt van luik + wagen ligt hoog

  • Minieme slagzij → geeft dan al grote zijdelingse krachten

  • Wielen en rails zijn hier niet voor vergevingsgezind



   Max. trim gemiddeld in manuals: 20 - 30 centimeter.

➡️ Reden:

  • Wagen kan versnellen of afremmen door helling.

  • Remmen en vergrendelingen zijn ontworpen voor vlak dek.

  • Kans op ongecontroleerd rollen.
    En geloof maar dat je op zo'n moment zachte piepscheetjes laat...


Hiermee komen we op het volgende minpunt:
- Zeer beperkte werkbare marges.
Het probleem is niet het gewicht van het luik,
maar het feit dat dat gewicht gaat rijden.

  • Hoog zwaartepunt

  • Lange hefboom

  • Lage rolweerstand

  • Beweging → dynamische krachten

  • En: geen ‘escape’ zodra het misgaat

- Zeer afhankelijk van procedures en discipline.
   Op kleinere schepen ben je als stuurman soms de enige aan dek.
   De kok/matroos en de motorman/matroos waarderen het soms niet als je ze van hun werk haalt
   om de luiken te openen/sluiten.
En, ach, dan doe je het wel even alleen. Heb je al zo vaak alleen gedaan en dat ging altijd goed...


Side rolling hatch covers.

Bulk carriers hebben zijwaarts rollende luiken.
Dit beperkt de grootte van het luikhoofd, omdat de luiken in de gangboorden komen te liggen,  maar dat is bij bulklading niet erg.
De lading vormt vanzelf een bult en stroomt dan naar de zijkanten weg onder de gangboorden.

De reden dat deze schepen side rolling hatch covers hebben is dat het eenvoudig weg niet anders kan.
Door de grootte is het gewicht van één zo'n paneel al gauw 30 ton en ze kunnen wel 60 ton p.s. wegen.
Denk je eens de gevolgen in wanneer die allemaal op het voor- en/of achterschip staan.
- Krachten (Hogging)
- Trim
- Grootte van hydrauliekinstallatie.

Omdat het van die grote en zware luiken zijn hebben we gelijk al een eerste voordeel te pakken:
+ Wordt hydraulisch in de "rijklaarstand" gezet. (Omhoogkomen stukje rails).
+ (Meestal) hydraulisch systeem om af te knevelen.
+ Krachten, trim en slagzij bijven gelijk verdeeld na openen (en sluiten).
+ Relatief lichtere hydraulische installatie nodig.
+ Ondanks de grootte heel snel open. (paar minuten per luik.)

- Groot schip dus je hebt veel luiken en die zijn ook groot.
   Ze zijn gevoelig voor vervuiling op de rails (de wielen rollen niet over stof heen, maar duwen  het voor zich uit waarna het kan gaan samenklonteren en een blokkade vormen.)

   Ook in in afvoergoten zal stof/restjes lading zich verzamelen.
   Dit moet allemaal eerst verwijderd worden, anders zijn de luiken niet goed waterdicht.
   Het is dus een hele klus om alles schoon te maken.
- Veel schepen openen alvast de luiken als ze tussen de pieren van de haven zijn, om tijd
   te sparen. Dat kan bij side rollers verkeerd uitpakken als de 1 wel rolt en de ander niet.
  (afhankelijk van systeem.)
- Maximale slagzij is 0º.
   Als het schip ook maar iets slagzij heeft rolt het ene luik makkelijker dan het andere en
   krijg je verkeerde krachtenverdeling.

Side rolling hatch covers: Jack up.

Schepen zonder luiken

Er zijn ook schepen die geen luiken meer hebben.
Dat zijn doorgaans containerschepen, maar sommige ferries hebben het ook.

Het grote voordeel is de lagere GRT.
De Gross Tonnage wordt immers berekend naar alle waterdicht af te sluiten ruimtes.
Is het ruim open dan scheelt dat dus enorm veel volume dat nu buiten die berekening valt.
Een ander voordeel is natuurlijk dat er geen mechanisme nodig is om de luiken te openen en sluiten.
En je bespaart het gewicht van de luiken.
E
De schepen hebben vaak wel de mógelijkheid om luiken op het ruim te plaatsen.
Dat is bijvoorbeeld het geval bij  de MSC Loreto.
Maar wanneer men die weglaat lopen de rekken door tot onderin het ruim.
Eventueel regenwater/buiswater wordt via een (automatisch) drainage systeem afgevoerd.
Mocht er de kans zijn dat het water verontreinigd is (hydrauliekslangen van de containerkraan) dan wordt het water in tanks opgeslagen en in de haven afgevoerd.

Het grote nadeel van dit soort schepen is dat het extra drijfvermogen van die door luiken gevormd wordt vervalt.
Dat geldt ook voor de extra stevigheid.
Dus zal het schip extra zwaar verstevigd moeten worden.
Deels kan dat met de constructie van de rekken,maar er zullen ook andere verstevigingen aangebracht moeten worden.
 

Ter afsluiting

Bronnenlijst

Bronnen – scheepsluiken en dekafsluitingen

Algemene vakliteratuur

  • Derrett, D.R. – Ship Stability for Masters and Mates

  • Reeds – Reeds Marine Cargo Operations

  • Reeds – Reeds Seamanship for the Merchant Navy

  • K. van Dokkum - Scheepskennis

     

  • Classificatie & technische richtlijnen

  • DNV / Lloyd’s Register / Bureau Veritas
    Rules for Classification – Hull Structures
    (inspectie-eisen, waterdichtheid, toleranties)

  • IACS Unified Requirements (UR S21, S30)
    Internationale richtlijnen voor luiken, coamings en waterdichtheid.

    Fabrikanten

  • MacGregor Hatch Covers – Technical Manuals & Product Literature
    Standaardreferentie voor moderne luiksystemen (side rolling, piggyback, ponton).

  • TTS / Hyundai Hatch Covers
    Technische beschrijvingen en onderhoudsaspecten van luiksystemen.

  • Veiligheid & ongevallen

  • MAIB / Marine Accident Investigation Branch
    Ongevallenrapporten m.b.t. luiken, luikenkraansystemen en menselijk handelen.

  • P&I Clubs (Gard, UK P&I, North of England)
    Loss prevention bulletins over lekkende luiken en ladingbeschadiging.

  • Regelgeving & milieu

  • IMO – MARPOL Annex I & V
    Regels omtrent lozing van water (regenwater, bilgewater).

  • Onderwijsmateriaal

  • STCW Code – Operational Level
    Relevante leerdoelen m.b.t. waterdichtheid en dekaf

  •  

  • SOLAS Chapter II-1
    Waterdichtheid, compartimentering en structurele veiligheid.

  • Het arrangement Luiken en afsluitmiddelen is gemaakt met Wikiwijs van Kennisnet. Wikiwijs is hét onderwijsplatform waar je leermiddelen zoekt, maakt en deelt.

    Auteur
    Menno Jacobs
    Laatst gewijzigd
    13-01-2026 16:38:23
    Licentie

    Dit lesmateriaal is gepubliceerd onder de Creative Commons Naamsvermelding 4.0 Internationale licentie. Dit houdt in dat je onder de voorwaarde van naamsvermelding vrij bent om:

    • het werk te delen - te kopiëren, te verspreiden en door te geven via elk medium of bestandsformaat
    • het werk te bewerken - te remixen, te veranderen en afgeleide werken te maken
    • voor alle doeleinden, inclusief commerciële doeleinden.

    Meer informatie over de CC Naamsvermelding 4.0 Internationale licentie.

    Aanvullende informatie over dit lesmateriaal

    Van dit lesmateriaal is de volgende aanvullende informatie beschikbaar:

    Toelichting
    Scheepsluiken en andere waterdichte afsluitmiddelen aan boord van zeeschepen.
    Leerniveau
    MBO, Niveau 2: Basisberoepsopleiding; MBO, Niveau 3: Vakopleiding; MBO, Niveau 4: Middenkaderopleiding; Praktijkonderwijs;
    Leerinhoud en doelen
    Loopbaan; Loopbaansturing;
    Eindgebruiker
    leerling/student
    Moeilijkheidsgraad
    gemiddeld

  • Downloaden

    Het volledige arrangement is in de onderstaande formaten te downloaden.

    Metadata

    LTI

    Leeromgevingen die gebruik maken van LTI kunnen Wikiwijs arrangementen en toetsen afspelen en resultaten terugkoppelen. Hiervoor moet de leeromgeving wel bij Wikiwijs aangemeld zijn. Wil je gebruik maken van de LTI koppeling? Meld je aan via info@wikiwijs.nl met het verzoek om een LTI koppeling aan te gaan.

    Maak je al gebruik van LTI? Gebruik dan de onderstaande Launch URL’s.

    Arrangement

    IMSCC package

    Wil je de Launch URL’s niet los kopiëren, maar in één keer downloaden? Download dan de IMSCC package.

    Voor developers

    Wikiwijs lesmateriaal kan worden gebruikt in een externe leeromgeving. Er kunnen koppelingen worden gemaakt en het lesmateriaal kan op verschillende manieren worden geëxporteerd. Meer informatie hierover kun je vinden op onze Developers Wiki.

  • Wikiwijs is een dienst van