Bouwkundige elementen

Verduurzamen
Hout was en is een van de veelgebruikte materialen in de tuinaanleg. Bij verstandig beheer van onze bossen
en een juist gebruik van hout zal dat ook in de toekomst zo blijven. Bij een juiste verwerking van het hout, zal de levensduur van het hout aanzienlijk verlengd worden.

Hout is zo gewild, omdat het een reeks van aantrekkelijke eigenschapen paart aan een gunstige prijs. Voor de groenvoorziening belangrijke eigenschappen van hout zijn:
•	sterkte, stijfheid;
•	leverbare afmetingen, soorten en kwaliteiten;
•	gemakkelijke verwerking;
•	duurzaam/te verduurzamen.

Een aantal houtsoorten heeft van nature al een hoge weerstand tegen aantasting; ze zijn van nature duurzaam. Voorbeelden van deze houtsoorten zijn onder meer azobé en bangkirai. Onder extreme omstandigheden vindt
de aantasting pas na tientallen jaren plaats. Bij andere houtsoorten moet de natuur een handje worden geholpen en dan is verduurzamen naast een juiste constructie, een oplossing.

In  sommige  situaties  is  het  verduurzamen  van  hout  een  ‘must’  zoals  bij  hout  in  de  waterbouw.  In  andere gevallen levert verduurzamen een hoge zekerheid ten aanzien van de levensduur op.

Voorwaarde is altijd, dat het verduurzamen vakkundig gebeurt. Deze vakkundigheid wordt niet alleen gebruikt om een kwalitatief goed verduurzamingsproduct te maken, maar ook het milieu te sparen.

Het gebruik van verduurzaamd hout in relatie tot het milieu wordt regelmatig ter discussie gesteld. De centrale vraag daarbij is: ‘Kunnen mogelijk schadelijke verduurzamingsstoffen vrijkomen in het milieu?’. Deze vraag wordt gesteld bij het proces en bij gebruik in de tuin, en dergelijke. Bij onderzoek en controle op dit terrein moet worden vastgesteld dat de componenten van het verduurzamingsmiddel optimaal fixeren en zo min mogelijk uitlogen of ruimschoots onder de wettelijke grenswaarden blijven.

De leden van de ‘Vereniging van Houtimpregneerinrichtingen in Nederland’, afgekort V.H.N. hebben zich als taak gesteld om te zorgen voor:
•	processen en producten die voldoen aan de hoogste milieu-technische eisen en kwaliteitseisen;
•	een herkenbare indeling van het behandelde hout in toepassingsgebieden;
•	het verspreiden van kennis over verduurzamen en de toepassingsmogelijkheden van het verduurzaamd product.

Het nut van verduurzamen
Voor een groot aantal toepassingen is hout technisch en economisch een aantrekkelijke grondstof. Het is een veel gevraagd product in de tuinaanleg, ook in de doe-het-zelf-markt worden talloze toepassingen aangeboden.

Zo’n scala van toepassingen betekent wel dat hout aan uiteenlopende omstandigheden wordt blootgesteld. Er moeten dan ook maatregelen worden getroffen om het hout tegen aantasting door schimmels en door insecten
te  beschermen.  Vele  houtsoorten,  waaronder  het  veelgebruikte  Europees  naaldhout,  zijn  daar  van  nature onvoldoende tegen bestand.

In  de  praktijk  is  gebleken  dat  naaldhout  veel  langer  meegaat  als  het  wordt  verduurzaamd.  Verduurzaming maakt langdurig gebruik mogelijk, ook onder extreme omstandigheden, zoals constructies in de grond of in het water. Zo kan aan de toenemende vraag naar hout voor dit soort toepassingen worden voldaan, zonder dat een te grote wissel op de bossen in Europa wordt getrokken.

Figuur 4-23: De vier factoren voor het optreden van houtrot.

Voor het verduurzamen van hout staat een beproefde techniek ter beschikking. Het impregneren met behulp
van de vacuüm- en drukmethode.

Wat is verduurzamen?
Vrijwel alle materialen zijn vatbaar voor één of andere vorm van aantasting. Daarbij kan men denken aan cor- rosie van ijzer, aantasting van beton en het verouderen van kunststoffen. Materialen moeten zoveel mogelijk tegen aantasting worden beschermd.

Hout is vatbaar voor aantasting. Sommige houtsoorten hebben een eigen afweersysteem. In het hout aanwezige stoffen  geven  veel  schimmels  en/of  insecten  geen  kans  het  hout  aan  te  tasten.  Deze  houtsoorten  zijn  van nature zeer duurzaam. Voor het Europese naaldhout, zoals gezegd van nature niet zo duurzaam, moet de techniek te hulp worden geroepen: houtverduurzaming.

Houtverduurzaming is een procestechniek, waarbij stoffen in het hout worden gebracht die houtaantasting door levende  organismen  voorkomen.  De  levende  organismen  zijn  schimmels  (houtrot),  insecten  (houtworm  en dergelijke) en weekdieren (paalworm in zout water).

Het toevoegen van houtverduurzamingsmiddelen is alleen goed mogelijk door impregneren. De betekenis van het woord ‘ impregneren’ is: het doortrekken van een vaste stof met een vloeistof, met als doel bepaalde goede eigenschappen toe te voegen.

Er wordt een dikke schil geïmpregneerd hout gevormd en zo wordt het binnenste hout goed afgeschermd.

Figuur 4-24: Impregneren.

Waarmee verduurzamen?
Er worden twee soorten middelen toegepast in combinatie met de vacuüm- en drukmethode: ‘zouten’ en creo- sootolie.
•	De zouten zijn in water opgeloste metaaloxyden. Wanneer de vloeistof in het hout is geperst, ontstaat een chemische reactie, waardoor de opgeloste zouten aan de celwand worden gebonden en niet meer kunnen uitspoelen.
•	De creosootolie is een distillaat van steenkoolteer dat vrijkomt bij de verwerking van steenkool. Creosootolie
is een gebruiksklaar verduurzamingsmiddel en wordt zonder oplosmiddel toegepast. De creosootolie die in het hout is geperst, kan niet uitspoelen omdat het middel niet oplosbaar is in water. De moderne methode van nabehandelen zorgt bovendien voor een behoorlijk schoon oppervlak van het hout en de afgifte van creosootolie uit het oppervlak is sterk geminimaliseerd.

De overheid hanteert voor de verduurzamingsmiddelen een toelatingsbeleid en zo worden ook de gebruiksdoel- einden vastgelegd.
•	Met zout geïmpregneerd hout mag men overal toepassen, behalve in opslagplaatsen voor levensmiddelen en veevoeders.
•	Voor creosootolie geldt dat het niet binnenshuis of in dierverblijven mag worden gebruikt.

Hoe verduurzamen?
Het doel van verduurzamen is het middel diep in het hout te brengen, met andere woorden impregneren. De beste methode waarmee dat kan worden bereikt, is de vacuüm- en drukmethode.

In een volledig afsluitbare ruimte wordt eerst vacuüm gezogen en daarna onder hoge druk het middel in de cellen van het hout geperst: vacuüm en druk. Aan het impregneerproces zijn tegenwoordig allerlei nabehande- lingsmethoden gekoppeld.
•	Zo is er, voor met zout en creosootolie geïmpregneerd hout, de navacuüm om het uitlekken te minimaliseren. Vooral creosootolie is daardoor beter hanteerbaar en belast het milieu minder.
•	Bij  met  zouten  geïmpregneerd  hout  wordt  door  middel  van  stoom  een  kunstmatige  of  versnelde  fixatie
bewerkstelligd. Door deze versnelde fixatie is het hout vrijwel direct gereed voor gebruik.
En mocht, na vele jaren dienst te hebben gedaan, de constructie worden afgebroken en er is voor het hout geen andere nuttige bestemming, dan moet het hout worden afgevoerd naar een verbrandingsoven, omdat zelf verbranden van hout zeer grote risico's inhoudt en verboden is.

Kwaliteitszorg en KOMO-certificering
Een goede verduurzaming leidt tot de gewenste verhoging van de duurzaamheid van het hout. Bovendien is het op de juiste wijze verduurzaamd product minder belastend voor het milieu. Aan de buitenkant van verduur- zaamd hout valt helaas weinig af te leiden omtrent de kwaliteit van de verduurzaming.

Achteraf valt moeilijk te constateren of het hout vóór het verduurzamen droog genoeg was of de hoeveelheid geïmpregneerd verduurzamingsmiddel overeenkomt met de opgegeven klasse en of de fixatie voldoende is, kortom of aan de eisen (volgens NEN) voor een goede verduurzaming is voldaan.

Om de gebruikers van het verduurzaamd hout kwaliteitsgarantie te geven, heeft men certificaten ontwikkeld.

KOMO-certificaat ‘Houtverduurzaming onder vacuüm en druk’

De leden van de VHN ontwikkelen een zodanig systeem van kwaliteitsbewaking, dat daaraan het KOMO-cer- tificaat mag worden ontleend. De Interne Kwaliteitsbewaking (IKB) wordt periodiek door de Stichting Keurings- dienst Hout (SKH) geïnspecteerd en men ziet erop toe dat de IKB correct wordt uitgevoerd.

De controle op de levering onder certificaat is mogelijk, doordat elk pakket verduurzaamd gezaagd hout en elke bundel verduurzaamd rondhout is voorzien van een KOMO-merkplaatje. De kleur- of de lettercode geeft aan voor welke klasse het hout werd verduurzaamd. Het certificaatnummer identificeert het verduurzamingsbe- drijf,  het  volgnummer  identificeert  de  geleverde  partij  hout.  Ook  de  verzendpapieren  zijn  voorzien  van  een KOMO-sticker.
Behalve het verduurzamingsproces is ook de kwaliteit van het hout te certificeren. Dit betekent dat het sorteren
op houtkwaliteit eveneens wordt gecontroleerd door de SKH. Dit is sorteren op kwaliteit volgens KVH-1980.

Verduurzamen en bestek
De kwaliteit van het te verduurzamen hout is nauwkeurig vastgelegd in een aantal NEN-normen. De normen dienen in een bestek als een juridisch kader, waarnaar in probleemgevallen kan worden verwezen.

Daarnaast dient het bestek de mate van verduurzaming te vermelden. Dit is nu eenvoudig mogelijk dankzij de indeling in klassen. Door de klassen op te nemen, samen met de eis dat onder KOMO-keur en met KOMO-

merkplaatje moet worden geleverd, liggen de kwaliteitscriteria eenduidig vast. Bij Centrum Hout te Almere zijn modellen van besteksbepalingen verkrijgbaar.

In de werkomschrijving of bestek dient men aan de volgende punten aandacht te besteden:
•	normen die van toepassing zijn voor houtkwaliteit en/of verduurzaming:
–   NEN 2913 creosoteren;
–   NEN 2914 met zouten;
–   NEN 5466 Europees vuren;
–   NEN 5467 Europees grenen;
–   NEN 5468 Europees douglas;
–   NEN 5472 lariks;
–   NEN 5492 rondhoutpalen.
•	houtsoort: grenen/lariks/vuren/douglas;
•	kwaliteitsklasse hout: B of C*;
•	aantal;
•	afmetingen;
•	bewerkingen: zagen/schaven/frezen/antislipprofiel/overige;
•	verduurzamingsproces: met zouten/creosootolie in relatie met de wettelijk toegestane gebruiksdoelen van het verduurzaamd hout;
•	klasse:
–   3: hout in contact met lucht en periodiek in contact met water;
–   4a: hout in contact met de grond;
–   4b: hout in contact met zoet water;
–   5: hout in contact met brak en zout water.
•	levering onder KOMO-certificaat, compleet met KOMO-merkplaatjes/volgnummers.

*) Kwaliteitsklassen volgens de KVH 1980. Voor gezaagd hout kiest men normaliter klasse C, voor rondhout klasse B.

Bij aflevering van het hout moet de ontvanger het volgende controleren:
•	de aanwezigheid van KOMO-merkplaatje en volgnummer;
•	de aanwezigheid van KOMO-sticker op de afleveringsbon;
•	aantallen en afmetingen.

Verduurzaamd  hout  voor  de  tuinaanleg  wordt  veelal  geleverd  door  gespecialiseerde  bedrijven,  die  half-  en eindproducten in hun leveringspakket hebben.

Ook worden deze producten via tuincentra en bouwmarkten geleverd aan de tuinbezitters.

Ook via de houthandel wordt verduurzaamd hout geleverd, maar dit zijn de standaardafmetingen in de stan- daardlengtes. Het kan ook interessant zijn om rechtstreeks bij een VHN-verduurzamingsbedrijf het verduurzaamd hout te bestellen.

Gemiddelde volu- mieke massa in kg/m
3: bij 12%

vers gezaagd

Natuurlijke duurzaam- heid: kernhout

spinthout

Kleur kernhout

spinthout

Impregneer-baarheid spinthout:

Grenen

510

800

III

V

geel tot roodbruin

lichtgeel

gemakkelijk

Vuren

460

800

IV

V

crèmegeel

crèmegeel

moeilijk

Douglas

530

640

III

V

geel tot oranjebruin

lichtgeel

matig

Lariks

590

720

III

V

geel tot roodbruin

lichtgeel

matig

Verduurzamingsmethoden met KOMO-certificaat

Verduurzamings-methode

dompelen gevolgd door dif- fusie

vacuüm en -druk met cre- oso dompelen gevolgd door diffusie otolie

vacuüm en -druk met mid- delen anders dan creosoot-

NORM

NEN 2911

NEN 2913

NEN 2914

BRL

2903

0601

0601

Verduurzamings-midde-
len

bijv. bifluoriden (in water opgelost)

creosootolie

sterk fixerende metaal- zouten (in wateropgelost)

Toepassing

risicokl. 1, 2, 3 balklagen, kozijnhout

risicokl. 3 t/m 5 bielzen, boompaal, steigers, dam- wand

risicokl.2 t/m 5 tuinhout, steigers, schuttingpalen,

olie	oeverbeschoeiing, speeltoe- stellen

Risicoklassen volgens NEN-EN 335-1*

Risicoklasse (kleur)

1 (blauw)

2 (blauw)

3 (blauw)

4a (wit)

4b (groen)

5 (rood)

Omstandigheden waar-
aan het hout is blootge- steld

bovengronds en niet in weer en wind

bovengronds met risico van nat worden

bovengronds en onbedekt, periodiek in contact met water

in contact met grond

permanent in contact met zoet water

permanent in contact met brak of zout water

Gevaar voor aantasting
door:

insecten

schimmels en insecten

schimmels en insecten

schimmels en insecten

schimmels en insecten

schimmels, insecten en mariene borders

Voorbeelden toepassin-
gen

balklagen, kapconstructie

carports, kozijnen, gevel- bekleding

schuttingplanken, tuin- hout, brugliggers/ -dekken

schuttingpalen, boompa- len, bielzen

steigers, damwanden, palenrijen

steigers, damwanden, palenrijen

* Duurzaamheid van hout en op hout gebaseerde producten - definitie voor biologische aantasting.

Natuurlijke duurzaamheid van hout
In sommige houtsoorten komen van nature stoffen voor die giftig zijn voor organismen die op hout of van hout leven, zoals bepaalde schimmels en insecten. Het hout ontleent aan deze stoffen zijn natuurlijke duurzaamheid. Deze duurzaamheid vertoont bij de verschillende houtsoorten grote verschillen.

Sommige houtsoorten zijn door de aanwezigheid van microscopische kleine kiezellichaampjes en dergelijke bestand tegen paalwormaantasting.

In het algemeen geldt dat hout, ook weinig duurzame soorten zoals het meest gebruikte vurenhout, niet door schimmels wordt aangetast als het vochtgehalte beneden de 21% blijft. Voor de bouw is het daarom belangrijk het hout door middel van bouwkundige maatregelen te beschermen tegen vocht.

Weinig duurzame houtsoorten kunnen met verduurzamingsmiddelen worden behandeld om de gebruiksduur
te verhogen, ook voor hout verkerend onder gunstige omstandigheden.

Hout kan ook worden beschermd tegen weer en wind door oppervlakteafwerking.

Indeling van hout in duurzaamheidsklassen

Uitgaande van de meest voorkomende omstandigheden waaronder hout wordt toegepast, heeft men standaard- laboratoriumproeven  vastgesteld.  Daarmee  kunnen  de  houtsoorten  in  vijf  duurzaamheidsklassen  worden ingedeeld.

Bij  de  indeling  in  duurzaamheidsklassen  is  uitgegaan  van  drie  verschillende  toepassingsmogelijkheden, namelijk:
1   onbehandeld hout in voortdurend contact met vochtige grond;
2   onbehandeld hout dat is blootgesteld aan weer en wind;
3   verduurzaamd of van een oppervlakafwerking voorzien hout dat is blootgesteld aan weer en wind.

De duurzaamheidsklassen, met de te verwachten gebruiksduur voor de onder A genoemde omstandigheden, zijn opgenomen in onderstaande tabel.

Duurzaamheidsklasse

I

II

III

IV

V
1  geldend voor kernhout in een gematigd klimaat

zeer duurzaam

duurzaam

matig duurzaam

weinig duurzaam

zeer weinig duurzaam

aantal jaren dat het hout goed blijft 1

meer dan 25

25 - 15

15 - 10

10 - 5

5 of minder

Voor de omstandigheden B en C zijn tabellen in voorbereiding. Voorlopig moeten we volstaan met de opmerking
dat hout boven de grond, mits het zodanig wordt gedetailleerd en toegepast dat het niet langdurig een te hoog vochtgehalte krijgt, dat wil zeggen meer dan 21 %, tenminste tweemaal zo lang goed blijft als in de tabel voor
de vijf klassen is aangegeven.

Duurzaamheidsklassen van houtsoorten

Hierna zijn een aantal houtsoorten ingedeeld naar hun duurzaamheidsklasse.

Naaldhoutsoorten

Klasse II: alerce, Californian redwood, western red cedar, white cedar. Klasse III: Amerikaans grenen, Europees grenen, lariks, Oregon pine.
Klasse  IV:  agathis,  Caraline  pine,  dennen,  hemlock,  Parana  pine,  podo,  radiata  pine,  sitka  spruce,  vuren, weymouth

Loofhoutsoorten

Klasse I: afrormosia, afzelia (doussié), azobé, bangkiria, basralocus, bilinga, bruinhart, coromandel, Demarara groenhart, ebben, iroko, jarrah, kapoer, makoré, mansonia, mecrussé, muhuhu, muninga, niové, okan, Afrikaans padoek,  palissander,  peroba  de  campos,  pokhout,  purperhart,  Surinaams  groenhart,  tali  (missanda),  teak, walaba, wamba

Klasse II/I: panga panga, wengé

Klasse II: bobo, bossé, bubinga, ceder, dabéma, danta, Amerikaans wit eiken, framiré, gonçalo alves, karri, tamme  kastanje,  kempas,  locus,  Honduras  mahonie,  sipo  mahonie,  tiama  mahonie,  manbarklak,  merbau, niangon robinai (acacia), sapupira, satijnhout (Sri Lanka), sepetir, tatajuba, tola branca, wane

Klasse II/III: Europees eiken, Japans eiken, haagbeuken, matakki, donkerrode meranti

Klasse III: amburana, avodiré, cedrorana, dibétou, keroewing, kersen, krappa, red lauan, Bassam mahonie, Khaya mahonie, sapeli mahonie, movingui, Europees noten, yang

Klasse III/IV: lichtrode merantie

Klasse IV: achi (obeche, wawa, samba), Amerikaans rood eiken, esdoorn, geronggang, hickory, iepen, limba, okoumé, peren, white seraya

Klasse V/IV: berken

Klasse V: abura, baboen, balsa, beuken, bonkonko, elzen, essen, ilomba, linden, plataan, populieren, ramin, wilgen

Vragen

Noem de, voor de groenvoorziening, belangrijkste eigenschappen van hout. Welke vier factoren veroorzaken houtrot?
Wat is verduurzamen?
Waarmee kun je hout verduurzamen?
Op welke manier wordt kwaliteitszorg en KOMO-certificering toegepast op hout? Deel het hout in naar duurzaamheidsklassen.
Deel de houtsoorten in naar duurzaamheidsklassen.