Theorie Leesvaardigheid

Theorie

Goed kunnen lezen is erg belangrijk.

Tijdens je studie en later als je werkt, zul je merken dat teksten steeds moeilijker en vaak ook langer worden.

Het is daarom belangrijk dat je leesvaardigheid en tekstinzicht steeds blijft oefenen.

Leesvaardigheid is ook een belangrijk onderdeel van Centraal examen.

Deze onderdelen zijn belangrijk:

a) Leesstrategieën

b) Tekstdoelen en tekstsoorten

c) Publieksgerichtheid

d) Tekstopbouw: Indeling, vaste tekststructuren

e) Tekstopbouw, vervolg: Alinea- en tekstverbanden

f) Signaalwoorden

Hieronder vind je van elk vetgedrukt onderdeel een filmpje en een overzicht/schema met uitleg. Bekijk steeds het bijbehorende filmpje, voordat je de theorie bestudeert.

Met de juiste leesstrategie kun je al vrij snel het tekstdoel bepalen. Het woord zegt het al, het doel is de bedoeling van de tekst. Wat wordt er met de tekst precies bedoeld en wat is het doel van de schrijver? Daar gaat het om. Is de tekst bedoeld om ervan te leren, of is er misschien een andere doelstelling? Je ziet nog meer voorbeelden in het overzicht hieronder.

Er zijn diverse tekstsoorten, bij elk tekstdoel past wel een tekstsoort. Zo heeft een tekst die bedoeld is om er iets van te leren een informerend tekstdoel. Daar passen ook bepaalde tekstvormen bij. Een studieboek bijvoorbeeld is meestal erg overzichtelijk ingedeeld, gericht op informatie-overdracht. Hieronder zie je in het overzicht, hoe de verschillende tekstdoelen, tekstsoorten en tekstvormen elkaar versterken:

Tekstdoel

Tekstsoort

Tekstvorm

Tekstdoel	Tekstsoort	Tekstvorm
De schrijver geeft de lezer vooral informatie.	Informatieve teksten	Voorbeelden: schoolboekteksten, teksten in studieboeken, nieuwsberichten, artikelen in kranten en tijdschriften, gebruiksaanwijzingen, recepten, handleidingen.
De schrijver brengt vooral een mening naar voren en probeert de lezer ervan te overtuigen dat zijn mening juist is. Hierbij gebruikt hij argumenten.	Betogende teksten	Voorbeelden: boek- of filmbesprekingen, ingezonden brieven, betogen.
De schrijver spoort de lezer vooral aan iets te gaan doen.	Aansporende of activerende teksten	Voorbeeld: reclame teksten
De schrijver wil de lezer vooral vermaken door iets boeiends, ontroerends of bijzonders te vertellen.	Amuserende teksten	Voorbeelden: jongerenromans, gedichten.

Leesstrategieën

Hieronder zie je de leesstrategieën schematisch weergegeven.

Waar moet je op letten bij een tekst?

Hier gaat het om de zakelijke (non-fictie)teksten.

Waar moet je op letten bij een boek?

Hier gaat het om de informatieve (non-fictie, leer-, school-)boeken.

	1 Oriënterend lezen	2 Globaal lezen	3 Intensief lezen	4 Kritisch lezen
Doel	een eerste indruk krijgen van een tekst onderwerp /hoofdgedachte /publiek bepalen	hoofdzaken uit de tekst halen	een tekst helemaal begrijpen	een tekst beoordelen
Let op bij een tekst	titel, tussenkopjes, illustraties, inleiding, slot, cursieve of vette tekst, schrijver, bron	kernzinnen (meestal de eerste of de laatste zin van een alinea), signaalwoorden / signaalzinnen	betekenis van woorden, verwijswoorden, verbanden, opbouw, tekstdoel	Is de informatie juist, volledig en actueel? Zijn de argumenten eerlijk, overtuigend en logisch-samenhangend?
Let op bij een boek	inhoudsopgave, register, flaptekst, schrijver, uitgever

Onderwerp en hoofdgedachte

Wat is het verschil tussen die twee?

Het onderwerp van een tekst beschrijf je in een of een paar woorden.
De hoofdgedachte van een tekst beschrijf je in een (soms lange) zin. Eigenlijk is het een samenvatting van de hele tekst in een zin. Alle belangrijke aspecten van de tekst moeten er in staan.

Kortom: Het onderwerp is een (paar) woord(en) en de hoofdgedachte een (lange) zin.

Tekstdoel en aanleiding voor het schrijven van een tekst

Wat is het verschil tussen die twee?

Het tekstdoel (schrijfdoel) is wat de schrijver wil bereiken met het schrijven van deze tekst. Bijvoorbeeld een klacht indienen, of op sollicitatiegesprek mogen komen, of lezers plezier verschaffen met een mooi verhaal.
De aanleiding is hetgene wat de schrijver ertoe gebracht heeft deze tekst te schrijven. Hij is bijvoorbeeld boos, omdat zijn nieuwe schoenen al na een week stuk zijn (klachtenbrief), of hij is werkloos en ziet een vacature die bij hem past (sollicitatiebrief), of hij heeft inspiratie voor het schrijven van een roman.

Kortom: De aanleiding ligt in het (recente) verleden en het doel ligt in de toekomst.

Tekstdoelen en tekstsoorten

Bij informatieve teksten gaat het om het overdragen van informatie, om uitleg, bijvoorbeeld in schoolboekteksten.

Bij persuasieve teksten gaat het erom, dat de lezer wordt overtuigd van een bepaalde mening. Ook kan de auteur de lezer aansporen tot nadenken over bepaalde kwesties.

Een nog sterkere vorm is het activeren van de lezer, waarbij de lezer overgaat tot actie nadat hij wordt aangespoord door de tekst.

Zakelijke teksten

Tekstdoel

Tekstsoort

Informatieve teksten

deze teksten geven informatie

Informeren

Uiteenzetten

Informerende teksten

Uiteenzettende teksten

Persuasieve teksten

deze teksten proberen de lezer te overtuigen,

te laten nadenken of aan te sporen

Overtuigen

Beschouwen

Activeren

Betogende teksten

Beschouwende teksten

Activerende teksten

Tekstdoelen

Hier zie je verschillende tekstdoelen nogmaals op een rijtje:

Informeren: iets nieuws vertellen.

Mening vertellen: vertellen wat je van iets vindt.

Gevoelens tot uitdrukking brengen: zeggen wat je voelt.

Overtuigen: duidelijk maken waarom je mening juist is.

Aasporen: de lezer overahalen iets te gaan doen; de lezer activeren.

Amuseren: de lezer vermaken door iets grappigs, bijzonders of boeiends te vertellen. Dit doel komt vooral voor bij fictie, maar soms zijn zakelijke teksten zo geschreven, dat ze de lezer ook willen amuseren, bijvoorbeeld bij columns.

Daarnaast tref je in teksten regelmatig de volgende twee doelen aan:

Adiviseren: goede raad geven.

Waarschuwen: op een gevaar of risico wijzen.

In een tekst kunnen verschillende doelen zitten, maar meestal heeft een schrijver maar één doel met zijn tekst.

Zo kan een schrijver in een tekst over tabaksreclame de lezer eerst informeren, daarna zijn mening geven en ten slotte de lezer er van overtuigen dat reclame voor tabak verboden zou moeten worden.

Het hoofddoel van de schrijver in dit voorbeeld is overtuigen. De andere doelen zijn ondergeschikt.

Je ziet verschillende doelen vaak ook bij reclameteksten. Eerst krijgt je informatie daarna probeert de tekst je te overtuigen dat het product goed is en ten slotte spoort de tekst je aan het product te gaan kopen. Het belangrijkste en uiteindelijke doel van de reclame tekst is: de lezer aansporen het artikel te gaan kopen.

Als je het doel van een tekst moet noemen, vraag je dan altijd af:

Wat wil de schrijver vooral met deze tekst?

Tekstsoorten en tekstvormen

Omdat de doelen van een schrijver met een tekst kunnen verschillen, zijn er ook verschillende soorten teksten. Bij een bepaalde tekstdoel hoort een bepaalde tekstsoort.

Een tekstsoort kan verschillende vormen hebben, bijvoorbeeld nieuwsbericht, reclametekst of gedicht. Hoe de tekst eruitziet, noemen we de tekstvorm.

Tekstdoel	Tekstsoort	Tekstvorm
De schrijver geeft de lezer vooral informatie.	Informatieve teksten	Voorbeelden: schoolboekteksten, teksten in studieboeken, nieuwsberichten, artikelen in kranten en tijdschriften, gebruiksaanwijzingen, recepten, handleidingen.
De schrijver brengt vooral een mening naar voren en probeert de lezer ervan te overtuigen dat zijn mening juist is. Hierbij gebruikt hij argumenten.	Betogende teksten	Voorbeelden: boek- of filmbesprekingen, ingezonden brieven, betogen.
De schrijver spoort de lezer vooral aan iets te gaan doen.	Aansporende of activerende teksten	Voorbeeld: reclame teksten
De schrijver wil de lezer vooral vermaken door iets boeiends, ontroerends of bijzonders te vertellen.	Amuserende teksten	Voorbeelden: jongerenromans, gedichten.

Publiekgerichtheid: Tell, tell & tell

Als je een publiek aanspreekt, zowel mondeling als schriftelijk, is het belangrijk om goed te letten op de opbouw van je (geschreven of gesproken) tekst. Dit kan jou daarbij helpen: Tell, tell & tell. Het is gemakkelijk te onthouden. Kijk maar naar het overzicht hieronder.

Tell-1	Inleiding	Vertel, wat je gaat vertellen
Tell-2	Middenstuk	Vertel je argumenten/visies/deelonderwerpen
Tell-3	Slot	Vertel, wat je hebt verteld

Tekstopbouw, functies van de inleiding

Je inleiding is erg belangrijk, hiermee trek je de aandacht van je lezerspubliek.

In het overzicht hieronder zie je een aantal functies die de inleiding kan hebben.

Kun je er zelf nog meer bedenken?

Functies van de inleiding

Belangstelling wekken
Onderwerp introduceren
Aankondigen
Aanleiding noemen
Welwillend stemmen
Retorische vraag stellen
Historische gebeurtenis beschrijven
Onderzoeksgegevens noemen
Samenvatting vooraf geven
Actuele gebeurtenis noemen
Een onderzoeksvraag stellen
Een anekdote vertellen
Een stelling poneren
Een beschouwende vraag stellen
Hoofdonderwerp introduceren

Tekststructuren

Tekststructuur

Hoofdvraag

Voor- en nadelenstructuur

Vroeger- en –nu – structuur

Vroeger – nu – toekomststructuur

Probleem-en-oplossing structuur

Verschijnsel- en verklaring structuur

Bewering-en-argumentstructuur

Verschijnsel-en-bespreking structuur

Wat zijn de voor- en nadelen?

Wat is er veranderd?

Wat is er veranderd en wat gaat er nog veranderen?

Op welke manier kan het probleem worden opgelost?

Welke verklaringen zijn er voor dit verschijnsel te vinden?

Waarom is…… waar?

Welke aspecten kent dit verschijnsel?

Tekstopbouw, vervolg

De verbanden tussen delen van teksten worden aangegeven door diverse signaalwoorden. Dit schema is zeker niet compleet, waarschijnlijk weet je nog wel meer signaalwoorden bij de genoemde verbanden. Ook komt het voor, dat signaalwoorden op verschillende manieren kunnen worden gebruikt. Het woord 'zo' kan worden gebruikt bij een voorbeeld, maar ook bij een conclusie. Dit overzicht kan je helpen met de meest voorkomende signaalwoorden.

Alineaverbanden

Signaalwoorden

Tegenstellend verband

Opsommend verband

Oorzakelijk/causaal verband

Redengevend verband

Uitleggend/toelichtend verband

Concluderend verband

Samenvattend verband

Voorwaardelijk verband

Vergelijkend verband

Doel-middel verband