## De beginsituatie bepalen

Dit artikel behandelt eerst de achtergronden die de leerkracht moet kennen, en daarna komen diverse manieren om de kinderen te leren kennen aan bod. Aan het einde vind je nog een paragraaf over de verschillende leerstijlen van een kind.

De leefwereld

Een leerkracht moet de leefwereld van zijn leerlingen leren kennen. Maar wat wordt daaronder verstaan? Onder de leefwereld vallen de etnische, sociale en culturele achtergronden van de kinderen:

- Bij de etnische achtergrond gaat het om de bevolkingsgroep waar de leerling toe behoort, bijvoorbeeld bij de Marokkanen.
- Bij de sociale achtergrond gaat het om de maatschappelijke groepering waaruit de leerling komt, bijvoorbeeld arbeiders of artsen. De meningen over de relatie tussen sociaal milieu en schoolsucces zijn verschillend. Sommigen gaan ervan uit dat kinderen de intelligentie van hun natuurlijke ouders erven. Anderen leggen de oorzaak voor schoolsucces in de thuissituatie, bijvoorbeeld in de opleiding van de ouders. Weer anderen zien de oorzaak in het onvermogen van de school. In werkelijkheid is het een combinatie van aanleg en omgevingsfactoren, die elkaar wederzijds beïnvloeden.
- Bij de culturele achtergrond gaat het om de normen, waarden en gebruiken waar de leerling van huis uit mee opgroeit. Als er een verschil is tussen de thuiscultuur en de schoolcultuur, dan kan dit problemen geven.

Het is dus belangrijk dat een leerkracht hier kennis van heeft, zodat hij goed kan afstemmen met de ouders. Want als de relatie tussen de school en de ouders goed is, dan heeft dat een positief effect op de ontwikkeling van het kind. Een vraag die de leerkracht hierbij kan stellen, is: Wat raakt deze kinderen en wat houdt hen bezig?

Bepalen van de beginsituatie

De beginsituatie is het niveau wat de kinderen al beheersen voordat de leerkracht start met de les. Het is belangrijk dat de leerkracht rekening houdt met het niveau van de kinderen en de lesstof laat aansluiten bij de kennis en vaardigheden die de leerlingen al hebben. Om de beginsituatie te bepalen is meer nodig dan alleen kennis van het niveau van de groep en de schoolsituatie. Het is daarnaast van belang dat de leerkracht weet wat er in de leefwereld van zijn leerlingen speelt. Ook moet de leerkracht weten waar de interesses van de kinderen liggen en wat hun belevingswereld is. Tenslotte is kennis van de ontwikkeling van het kind nodig. Al deze factoren zorgen voor aansluiting bij de beginsituatie.

Er zijn dus verschillende facetten die meespelen bij de beginsituatie. Maar: hoe kan de leerkracht nu snel en adequaat de beginsituatie vaststellen? Daar zijn verschillende manieren voor: het gesprek, observatie, onderzoek door middel van experiment, sociogram, toetsen en testen en tenslotte video-interactie. Deze manieren zullen één voor één behandeld worden.

Kijk voor meer info over sociogrammen op http://wij-leren.nl/sociogram-tips.php

Het gesprek

Het gesprek is de meest open en directe manier om informatie te verzamelen. De houding van de leerkracht is heel belangrijk voor het verloop van het gesprek. Hij moet zich empatisch opstellen en het kind accepteren zoals het is. Enkele algemene tips:

- Zet vooraf op papier wat je wilt weten en leg de resultaten zorgvuldig vast.
- Begin het gesprek met een introductie, zodat de leerling op zijn gemak wordt gesteld en weet wat het doel van het gesprek is.
- Stel geen suggestieve vragen.
- Geef aan het einde ruimte voor opmerkingen of aanvullingen.

Observatie

Tijdens het werken ziet en hoort een leerkracht van alles. Als hij doelgericht op een bepaald aspect van een kind gaat letten, dan ben je aan het observeren. De bevindingen worden genoteerd. Bij observeren is het belangrijk dat dit zo objectief mogelijk gebeurt. Dat houdt in dat de leerkracht alleen beschrijft wat hij ziet en er geen interpretatie aan verbindt.

Observatieformulier

Een observatieformulier is een formulier dat gebruikt wordt bij het observeren van leerlingen. Observeren is het waarnemen van een persoon en beschrijven wat je ziet.

Op een observatieformulier staan vragen en/of punten waar de observator op let. Een observatieformulier kan algemeen zijn, maar ook specifiek gericht op een gedragsstoornis. Er zijn verschillende gevallen waarin een leerkracht een observatieformulier gebruikt, bijvoorbeeld:
- Om te onderzoeken in welke ontwikkelingsfase de leerling zit.
- Om te kijken waarom een kind vastloopt bij bepaalde opdrachten.
- Om te onderzoeken waarom de leerling afwijkend gedrag vertoont.
- Om meer te weten te komen over de belevingswereld van een kind.

Onderzoek door middel van experiment

Als de leerkracht specifiek gedrag wil onderzoeken, dan kan hij een situatie inrichten die het gedrag van het kind oproept. Via een of meer opdrachten nodigt hij de leerling uit om dingen te doen. Daardoor krijgt de leerkracht in korte tijd redelijk inzicht in het gedrag. Om de betrouwbaarheid van de informatie te vergroten, moet de opdracht nieuw zijn voor een kind. Ook moet de gecreëerde situatie zo natuurlijk mogelijk zijn.

Sociogram

Door een sociogram krijgt de leerkracht inzicht in de onderlinge relaties en de positie van het kind in de groep. De vraagstelling die de leerkracht voorlegt aan zijn leerlingen, hangt af van het doel. Wil de leerkracht weten hoe de relaties in de klas zijn op basis van vriendschap, dan kan de vraag zijn: Met welke twee kinderen speel je het liefst samen op school? Als de leerkracht wil weten hoe de relaties in de klas zijn op basis van samenwerking, dan kan de vraag zijn: Met welke twee kinderen maak je het liefst samen een taak? Als de uitkomsten verwerkt worden in een tabel (sociomatrijs) of een grafische weergave (sociogram) dan wordt duidelijk welke kinderen vaak ingevuld zijn of juist niet.

Omdat het sociogram een momentopname is, is het goed om het meerdere keren per jaar in te vullen, zodat het beeld betrouwbaar wordt. Het is belangrijk dat de leerkracht ook daadwerkelijk iets doet met negatieve uitkomsten. Daarbij kan hij zichzelf de vraag stellen: welke groepsvormen, opdrachten en begeleiding kan ik inzetten om het patroon te veranderen?

Toetsen en testen

Om te kijken hoe leerlingen er op dit moment voor staan, kunnen toetsen afgenomen worden. Er zijn verschillende soorten toetsen: schoolvorderingstoetsen (bijvoorbeeld DLE), leesvoorwaardentoetsen, functietesten, intelligentietesten en persoonlijkheidstesten.

Video-interactie

Een leerkracht kan ook video-opnames maken van de onderwijsactiviteiten. Aan de hand daarvan kan het gedrag van leerlingen en van de leerkracht zelf geobserveerd worden. Naderhand kan de leerkracht de video analyseren en verbeterpunten opstellen.

Op deze zes manieren kan de leerkracht zijn leerlingen beter leren kennen. Afhankelijk van wat de leerkracht wil weten, kan hij kiezen voor een bepaalde aanpak. De bovenstaande manieren zijn allemaal formele manieren om de leerlingen te leren kennen. Maar daarnaast zijn er natuurlijk de informele gesprekken met kinderen, die ook een belangrijke informatiebron zijn. Juist die gesprekken geven de leerkracht de kans om een goede relatie met de kinderen op te bouwen. Dat is onmisbaar als hij zijn leerlingen goed wil begeleiden en stimuleren in hun ontwikkeling.

Leerstijl

De leerstijl is de wijze waarop geleerd wordt. Dit is per persoon verschillend. Vermunt omschrijft het begrip leerstijl als: ‘een samenhangend geheel van leerstrategieën, leermodellen en leeroriëntatie, dat kenmerkend is voor een lerende in een bepaalde periode’.

Vermunt onderscheidt vier leerstijlen:

- De betekenisvolle leerstijl. Een leerling met deze stijl is op zoek naar inzicht en samenhang.
- De toepassingsgerichte leerstijl. Een leerling met deze stijl concretiseert veel en zoekt voorbeelden.
- De reproductiegerichte leerstijl. Een leerling met deze stijl doet alles stapsgewijs. Hij herhaalt en memoriseert veel.
- De ongerichte leerstijl. In dit geval weet de leerling niet op welke manier hij leert. Deze leerlingen zijn vaak stuurloos en nauwelijks in staat om zelfstandig te studeren.

Leerstijl volgens Vermunt: http://edu.hethooghuis.nl/vz/leren-en-coachen/testvermunt.htm

Ook Kolb heeft vier leerstijlen benoemd:

- De divergente leerstijl. Een leerling met deze stijl is een beschouwer. Hij heeft een rijk voorstellingsvermogen, veel fantasie en creativiteit.
- De assimilerende leerstijl. Een leerling met deze stijl is een denker. Hij zoekt naar samenhang.
- De convergente leerstijl. Een leerling met deze stijl is een beslisser. Hij werkt planmatig.
- De uitvoerende leerstijl. Een leerling met deze stijl is een doener. Hij is praktisch ingesteld.

De leerlingen kunnen een test doen op: https://www.123test.nl/leerstijl/

(http://wij-leren.nl/leerlingen-leren-kennen.php)