## H2

BUIGBAAR?

Proef 1 bij paragraaf 1

INLEIDING

De meeste fabrieken hebben een onderzoeksafdeling. Dat noem je een laboratorium. Daarin wordt ook onderzoek gedaan naar materialen. Op een strandzeiler zit een mast. Die moet buigbaar zijn. Van welk materiaal kun je die het beste maken? Je moet, voordat je over het materiaal beslist, de buigbaarheid van materialen gaan onderzoeken. Van dat onderzoek maak je een rapport. Daaruit kan iemand anders lezen welk materiaal het beste buigbaar is. Hieronder zie je hoe zo’n onderzoeksrapport eruit kan zien.

ONDERZOEKSVRAAG

- Hoe buigbaar is een materiaal?

Deze vraag kan alleen juist beantwoord worden als alle onderzochte materialen even lang, even breed en even dik zijn. Omdat dat voor hout, kunststof en metaal niet exact te regelen is, meet je die maten bij dit onderzoek. Als de afmetingen aardig op elkaar lijken, kun je toch een conclusie trekken.

WAT HEB JE NODIG?

• hout, kunststof en metaal

WAT MOET JE DOEN?

• Voer het onderzoek uit en vul het onderzoeksrapport in.

ONDERZOEKSPLAN

- Bekijk figuur 38 goed.
- Zorg voor de juiste materiaal en gereedschap.
- Bouw de opstelling
- Meet de lengte van de drie strippen. Noteer dat in de tabel. Doe hetzelfde voor de breedte en de dikte.
- Meet de doorbuiging van de drie materialen. Noteer je metingen in de tabel.

Conclusie

Het materiaal wat het meeste doorbuigt is_________________

Het materiaal wat het minst doorbuigt is___________________

VRAGEN

1. Waarom onderzoek je de buigbaarheid van textiel niet?

______________________________________________

2. Je kunt ook twee keer zo langs strippen nemen. Vind je dan meer of minder doorbuiging?

______________________________________________ ______________________________________________

3. En als ze nu twee keer zo dik waren geweest?

____________________________________________________________________________________________

Ruim alles weer netjes op!

# Metalen onderzoek

Proef 2 bij paragraaf 2

INLEIDING

Veel voorwerpen zijn van metalen gemaakt. Denk maar aan de potten en pannen in de keuken, het bestek, de carrosserie van een auto, je fiets. Het ene metaal blinkt, het andere roest, weer een andere is heel duur. Je moet metalen dus kunnen onderscheiden. Hoe dat kan, onderzoek je in deze proef.

ONDERZOEKSVRAAG

- Hoe kun je metalen van elkaar onderscheiden?

WAT HEB JE NODIG?

- metalen strippen
- een stukje schuurpapier
- een batterij
- een lampje
- drie snoeren
- een magneet

WAT MOET JE DOEN?

- Ga na welke kleur elk metaal heeft. Noteer de kleur van elk metaal in tabel 3.
- Ga van elk metaal na of het glanst. Sommige strippen moet je eerst even schuren om het metaal zelf te kunnen zien. Noteer je waarnemingen in de tabel.
- Ga van elk metaal na hoe gemakkelijk je het kunt buigen. Noteer je waarnemingen in de tabel.
- Ga van elk metaal na of het elektriciteit geleidt. Vraag aan je leraar hoe je de schakeling moet maken. Noteer je waarnemingen in de tabel.
- Ga van elk metaal na of het door een magneet wordt aangetrokken. Noteer je waarnemingen in de tabel.
- Probeer te bedenken hoe elk metaal heet. Noteer de namen in de tabel.

Conclusie

Metalen kun je ook onderscheiden door te kijken naar: ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

Ruim alles weer netjes op!

Verzinken

Proef 3 bij paragraaf 2

INLEIDING

IJzer roest. Daardoor wordt het ijzer minder sterk, je maakt er je kleren vuil aan en het is meestal minder mooi. Om dat roesten te voorkomen, kun je het ijzer inpakken met een ander metaal, dat niet roest. Een materiaal dat daar geschikt voor is, is zink.

ONDERZOEKSVRAAG

- Hoe werkt verzinken?

WAT HEB JE NODIG?

- Een bekerglas
- Twee koperen strippen
- Twee krokodillenklemmen
- Twee snoeren
- 4,5 V batterij
- Water
- Zinksulfaat
- Een lepeltje

WAT MOET JE DOEN?

- Vul het bekerglas met water (tot 1 cm onder de rand).
- Los al roerend enkele schepjes zinksulfaat op in het water.
- Schuur de koperen stripjes blank.
- Sluit de koperen plaatjes met de krokodillenbekjes en de snoeren aan op de batterij. Wacht enkele minuten en let op wat er gebeurt.

Vragen

1. Beschrijf wat er is gebeurt. ______________________________________________ ____________________________________________________________________________________________ ______________________________________________
2. Met een van de twee plaatjes is duidelijk iets gebeurd. Met welke pool van de batterij is dat plaatje verbonden? Dat is verbonden met de ______________________________________________
3. Welke stof is op het koper neergeslagen? Leg je antwoord uit. __________________________________________________________________________________________________________________________________________ ______________________________________________

Conclusie

Metalen kun je ook onderscheiden door te kijken naar: __________________________________________________ ______________________________________________________________________________________________________________________________________________________

Ruim alles weer netjes op!

# Een rupsvoertuig

Proef 4 bij paragraaf 3

INLEIDING

Grote graafmachines hebben soms geen wielen, maar grote ‘kettingen’ voor de aandrijving. Zo’n machine heet dan een rupsvoertuig. Hoe komt zo’n machine nu vooruit? Daarover gaat deze proef.

ONDERZOEKSVRAAG

- Hoe komt een rupsvoertuig vooruit?

WAT HEB JE NODIG?

• Een model van Lego zoals in figuur 40

WAT MOET JE DOEN?

- Controleer of alle onderdelen juist gemonteerd zijn. Zo niet, gebruik dan de handleiding van Lego om het model te herstellen.
- Onderzoek het model.

Vragen

1. Leg uit hoe je met rupsbanden vooruit kunt komen. Gebruik in je uitleg het woord ‘tandwiel’.

______________________________________________

______________________________________________

______________________________________________

______________________________________________

- Draai het voorste tandwiel linksom

1. Het achterste tandwiel draait dan rechtsom/linksom.
2. Onderzoek hoe je meteen rupsvoertuig achteruit kunt rijden. Geef twee mogelijkheden. ____________________________________________________________________________________________
3. Met een rupsvoertuig kun je een heel kleine bocht maken. Je kunt zelfs op de plaats draaien. Onderzoek wat je daarvoor moet doen.

Resultaat:

_____________________________________________

_____________________________________________

Conclusie

Met een rupsvoertuig kun je in __________________________________richtingen bewegen.

• Ruim alles weer netjes op!

# De tandwielen op je fiets

Proef 5 bij paragraaf 3

INLEIDING

Als je een fiets met een rupsvoertuig vergelijkt, dan is er een overeenkomst. Ze hebben alle twee een ketting. Bij het rupsvoertuig zijn alleen de wielen weggelaten. Het rupsvoertuig rijdt eigenlijk op zijn ketting. Wat doet de ketting? Dat ga je nu onderzoeken.

ONDERZOEKSVRAAG

- Hoe verzorgt de ketting de aandrijving op je fiets?

WAT HEB JE NODIG?

• Een model van Lego zoals in figuur 41

WAT MOET JE DOEN?

- Controleer of alle onderdelen juist gemonteerd zijn. Zo niet, gebruik dan de handleiding van Lego om het model te herstellen.
- Draai het grote tandwiel een keer rond.

Vragen

1. Tel hoeveel keer het kleine tandwiel ronddraait. Resultaat:

_________________ keer.

1. Tel de tanden van de tandwielen.

Het grote tandwiel heeft ___________________ tanden.

Het kleine tandwiel heeft ___________________tanden.

1. Verklaar nu het resultaat van het onderzoek dat je nu net hebt uitgevoerd. ______________________________________________ ______________________________________________

• Monteer op de plaats van het kleine tandwiel een grotere tandwiel.

1. Welk probleem heb je nu? ____________________________________________________________________________________________

• Los het probleem op.

Heb je versnellingen op je fiets? Dan kom je hetzelfde

probleem tegen. Op de achteras zitten immers verschillende

tandwielen. Als je een andere versnelling kiest, loopt de ketting

over een ander tandwiel. Toch hoef je geen andere ketting op

te leggen.

1. Hoe heet het onderdeel dat de ketting gespannen houdt? Weet je het antwoord niet, zoek het op internet op. ____________________________________________________________________________________________

Conclusie

De ketting brengt de kracht van je spieren over van

____________________________ naar

_____________________________________________

- Ruim alles weer netjes op!

# Draaien met de was

Proef 6 bij paragraaf 3

INLEIDING

In een centrifuge kun je de was snel drogen. De natte was zit in een trommel die snel ronddraait. Daardoor vliegt het water uit de was.

ONDERZOEKSVRAAG

- Hoe werkt de aandrijving van een wasmachine?

WAT HEB JE NODIG?

- lego

WAT MOET JE DOEN?

• Bedenk hoe je met tandwielen en kettingen iets heel snel kunt

laten ronddraaien.

In een wasmachine zorgt een v-snaar voor de overbrenging.

Vragen

1. Schets je oplossing in figuur 42.

In een echte centrifuge zit geen ketting, maar een v-snaar. Dit is niet voor niets. Er kan wasgoed klem komen te zitten, of de centrifuge is te zwaar beladen. In die gevallen draait de motor niet.

2. Waarom gebruik men in een centrifuge een v-snaar en geen ketting? __________________________________________________________________________________________________________________________________________

In een wasmachine zit ook een trommel. Maar die draait langzaam rond. Toch kun je hiervoor dezelfde motor gebruiken als voor de centrifuge.

- Bedenk hoe je nu je ‘tandwielen’ op motor en machine moet kiezen. ______________________________________________ ______________________________________________

3.Maak van je oplossing een schets in figuur 44.

- Bouw met Lego zo’n aandrijfmodel.
- Zet tenslotte het model weer in elkaar zoals je het in het begin gekregen hebt.

Conclusie

Als je iets langzaam wilt laten draaien, is het aandrijfwiel groot/klein en het aangedreven wiel groot/klein

- Ruim alles weer netjes op!

# De versnellingsbak

Proef 7 bij paragraaf 3

INLEIDING

Uit de motor van een auto steekt een as die ronddraait: de motoras. Via een aantal tandwielen wordt die draaiing overgebracht op de wielen. De bak waarin al die tandwielen zitten, heet de versnellingsbak. In figuur 48 staat daarvan een model.

ONDERZOEKSVRAAG

- Hoe werkt een versnellingsbak?

WAT HEB JE NODIG?

• Een model van Lego van een versnellingsbak.

WAT MOET JE DOEN?

- Controleer of het model nog heel is (zie figuur 45). Zo niet, gebruik dan de handleiding van Lego om het model te herstellen.
- Draai het grootste tandwiel een keer rond.
- Bestudeer de draairichtingen van de andere tandwielen.

Vragen

1. Als twee tandwielen elkaar raken, draaien ze in tegenovergestelde/dezelfde richting.
2. Draai het grootste tandwiel nog een keer rond. Let op het kleine tandwiel dat tegen het grote tandwiel aanzit. Tel hoeveel keer dat tandwiel ronddraait.

_____________________________________________

_____________________________________________

1. Tel de tanden van deze twee tandwielen. Het grote tandwiel heeft __________________ tanden. Het kleine tandwiel dat ertegenaan zit heeft ____________________ tanden.
2. a. Hoeveel keer zo vaak draait het kleine tandwiel rond? _________________ keer

1. Verklaring: ________________________________________________________________________________________

1. Op de as van het kleine tandwiel zit nog een ander tandwiel. Het is middelgroot. Hoe vaak draait dit middelgrote tandwiel rond als het kleine tandwiel tien keer ronddraait?

______________________________________________

______________________________________________

1. Het middelgrote tandwiel drijft weer een kleine tandwiel aan dat er tegen aanzit.

a. Hoe vaak draait dit rond als het middelgrote tandwiel tien keer ronddraait?_________________ keer.

b. Uitleg: _______________________________________

1. Hoe vaak draait dit kleine tandwiel rond als het allergrootste tandwiel tien keer ronddraait_________ keer

De motoras van de auto draait snel rond. Bij het wegrijden draaien de wielen langzaam rond.

In je model heb je verschillende tandwielen.

1. Welk tandwiel uit je model wordt door de motor aangedreven? _____________________________________________
2. Aan welk tandwiel zit bij het starten, de wielen vast?

______________________________________________

Wanneer de automobilist naar een hogere versnelling schakelt, worden in de versnellingsbak andere tandwielen gecombineerd.

1. Wat moet je in je model veranderen zodat het grote tandwiel sneller gaat ronddraaien? Je draait nu aan het kleine tandwiel, dat in het figuur links is getekend.

Antwoord: _______________________________________

- Ga met het model na of je antwoord klopt.
- Bouw het model weer op zoals je het in het begin van deze proef hebt gekregen.

Conclusie

Met een versnellingsbak kun je tandwielen sneller/langzamer laten draaien.

• Ruim alles weer netjes op!

# Een vertraging

Proef 8 bij paragraaf 3

INLEIDING

Met een vertraging wordt een constructie van tandwielen bedoeld. Er is een tandwiel dat aangedreven wordt. Er is ook een tandwiel dat heel langzaam draait. Daartussenin zitten andere tandwielen. Bij een vertraging van 100 draait dit laatste tandwiel 100 keer zo langzaam rond als het tandwiel dat aangedreven wordt.

ONDERZOEKSVRAAG

- Hoe werkt een vertraging?

WAT HEB JE NODIG?

• Een Legobox.

WAT MOET JE DOEN?

• Ontwerp een aandrijving met de grootst mogelijke vertraging.

Schets je oplossing in figuur 47.

Vragen

1. Bepaal de vertraging van jouw aandrijving. Resultaat:

__________________________________________________

__________________________________________________

2. Had je deze vertraging ook uit kunnen rekenen? Zo ja, doe het dan. Zo nee, leg dan uit waarom niet. __________________________________________________ __________________________________________________

Conclusie

Bij een vertraging kun je de vertraging uitrekenen door __________________ te tellen op de verschillende _________.

• Ruim alles weer netjes op!

# De tweede propeller van een helikopter

Proef 9 bij paragraaf 3

INLEIDING

De motor van een helikopter drijft twee propellers aan. De tweede propeller zit vaak achter op de staart van de helikopter. Die is nodig, omdat de helikopter anders om zijn as gaat draaien.

ONDERZOEKSVRAAG

- Wat gebeurt er bij een draaiing?

WAT HEB JE NODIG?

• Een Lego-model zoals in figuur 48.

WAT MOET JE DOEN?

- Kleur op de foto de grote propellers rood.
- Kleur de kleine propeller aan de staart groen.

De kleine propeller zit een stuk van de motor af. Bovendien draait hij in een ander vlak. Dat kun je regelen met wormwielen. Je onderzoekt nu hoe zo’n wormwiel werkt.

- Neem het Lego-model voor je en controleer of het nog heel is (zie figuur 48). Zo niet, herstel het dan.
- Laat het model werken. Bekijk goed hoe alles beweegt.
- Probeer nu zelf een model te ontwerpen voor de aandrijving van de beide propellers van de helikopter.
- Maak in figuur 49 een schets van je oplossing.

Conclusie

Een draaiing kun je verplaatsen met behulp van ____________

• Ruim alles weer netjes op!

# Stoffen van elkaar onderscheiden

Proef 10 bij paragraaf 4

INLEIDING

Soms lijken stoffen veel op elkaar. Dat geldt ook voor maïzena en poedersuiker.

ONDERZOEKSVRAAG

- Hoe onderscheidt je stoffen van elkaar?

WAT HEB JE NODIG?

• Een schepje met maïzena

• Een schepje met poedersuiker

• Twee bekerglazen

• Een schepje/spatel

• Een roerstaafje

WAT MOET JE DOEN?

• Je krijgt twee flesjes met de stoffen maïzena en poedersuiker. Bekijk de stoffen zonder de flesjes open te maken.

Vragen

1. Kun je ontdekken welke stof in welk flesje zit? ____________________________________________

- Doe de flesjes open en ruik eraan.

1. Kun je ontdekken welke stof in welk flesje zit? ____________________________________________

- Vul de twee kleine bekerglazen voor de helft met water.
- Doe in elk bekerglas een schepje van de twee stoffen
- Roer daarna flink.

1. Je kunt nu ontdekken welke stof in welk flesje zit. Hoe dan? ____________________________________________
2. Als je geproefd had, had je ook meteen geweten in welk flesje de suiker zat. Toch mag je bij natuur- en scheikunde de stoffen nooit proeven. Leg uit waarom niet. ____________________________________________

Conclusie

Poedersuiker en maïzena kun je onderscheiden door __________________________________________________

- Ruim alles weer netjes op!

# Stoffen onderzoeken

Proef 11 bij paragraaf 4

INLEIDING

Stoffen heb je in allerlei soorten. Sommige zijn vloeibaar, andere vast, de kleuren verschillen, ze voelen anders aan. Dat komt door de eigenschappen van die stof. Op basis van de eigenschappen kun je bijvoorbeeld uitmaken of de ene heldere vloeistof water is en de andere wasbenzine. In deze proef onderzoek je verschillende eigenschappen van stoffen.

ONDERZOEKSVRAAG

- Hoe onderzoek je eigenschappen van stoffen?

WAT HEB JE NODIG?

• Zestien stoffen in flesjes

WAT MOET JE DOEN?

• Je krijgt zestien flesjes. Je mag de flesjes openmaken om te ruiken. Maar je mag de stoffen beslist niet proeven!

• Vul in tabel 4 de gegevens van de zestien stoffen in. Noteer:

- De kleur van de stof;

- De geur van de stof;
- Of de stof vast, vloeibaar of gasvormig is;
- Andere bijzonderheden;
- De naam van de stof (als je die weet)

Vragen

1. Wat neem je waar? Bekijk de tabel met stoffen nog eens. Welke stoffen zijn vast? ____________________________________________
2. Welke stoffen zijn vloeibaar?

____________________________________________

1. Welke stoffen zijn gasvormig? ____________________________________________
2. Welke stoffen zijn metalen? ____________________________________________
3. Welke stoffen zijn doorzichtig ___________________________________________

- Ruim alles weer netjes op!

# Smeltpunt

Proef 12 bij paragraaf 4

INLEIDING

Als het in de zomer warm is, hou je een ijsje niet lang goed. Kijk je niet uit, dan loopt het ijs aan de onderkant uit het hoorntje. Er

verandert dus iets aan de stof ijs als het steeds warmer wordt.

Die verandering onderzoek je in deze proef.

ONDERZOEKSVRAAG

- Wat gebeurt er bij het smeltpunt met een stof?

WAT HEB JE NODIG?

• Een kaarsje met houder

• Een kladblaadje

• Lucifers

• Een klok of horloge

WAT MOET JE DOEN?

• Zet de kaars op het kladblaadje en steek hem aan.

• Laat de kaars ongeveer 1 minuut branden en blaas hem dan

uit.

Vragen

1. Beschrijf kort wat er met het kaarsvet is gebeurd rondom het lont. Noem in de beschrijving alle stofeigenschappen die je ziet veranderen. ____________________________________________
2. Waardoor is het kaarsvet gesmolten? ____________________________________________

- Laat een druppel vloeibaar kaarsvet op het kladblaadje

vallen. Wacht ongeveer 1 minuut. Kijk intussen goed

naar de druppel kaarsvet.

1. Beschrijf wat er gebeurt met het kaarsvet. Noem in de beschrijving alle stofeigenschappen die je ziet veranderen. ____________________________________________ ____________________________________________ ____________________________________________
2. Waardoor is het kaarsvet gestold? ____________________________________________ ____________________________________________

Conclusie

Stoffen gaan bij het smeltpunt over van ________________ naar _________________

• Ruim alles weer netjes op!

# Zetmeel aantonen

Proef 13 bij paragraaf 4

INLEIDING

Wielrenners verbruiken zeel energie. Stoffen die veel energie bevatten zijn koolhydraten en zetmeel. Daar moet een sporter dus voldoende van eten. In deze proef onderzoek je van enkele levensmiddelen of er zetmeel in zit. Daarbij maak je gebruik van de wetenschap dat jodium zetmeel verkleurt.

ONDERZOEKSVRAAG

- Hoe toon je aan dat er zetmeel in witte bonen zit?

WAT HEB JE NODIG?

- Een reageerbuisje
- Gemalen witte bonen
- Jodium
- Een pipet

WAT MOET JE DOEN?

- Doe een beetje gemalen witte bonen in het reageerbuisje.
- Druppel er met een pipet wat jodium op.

Vragen

1. Wat zie je? ____________________________________________

1. Met___________________kun je aantonen dat er_________________in witte bonen zit. De jodium kleurt dan _________________________________

Ruim alles weer netjes op!

# Werken met een indicator

Proef 14 bij paragraaf 4

INLEIDING

Sommige sporters gebruiken doping. Daarom moeten sporters na afloop van een wedstrijd soms een plasje doen. In een lab wordt de urine dan onderzocht. Als eerste wordt meestal gemeten of de urine meer of minder zuur is dan normaal. In deze proef onderzoek je hoe dat werkt. Alleen onderzoek je geen urine, maar 7-up en citroensap.

ONDERZOEKSVRAAG

- Hoe bepaal je, zonder te proeven, hoe zuur een vloeistof is?

WAT HEB JE NODIG?

- Rode koolsap
- Een reageerbuis
- Vijf onbekende stoffen
- Een pipet

WAT MOET JE DOEN?

- Vul de reageerbuis voor een kwart met vloeistof 1.
- Voeg met het pipet enkele druppels rode koolsap toe.

Vragen

1. Wat zie je? ____________________________________________

- Vul in tabel 5 de middelste kolom in. Noteer daar ‘ja’ als de vloeistof zuur is en ‘nee’ als de vloeistof niet zuur is.
- Onderzoek de vier andere vloeistoffen op dezelfde manier. Vul de middelste kolom van tabel 5 verder in.

- je docent zal je vertellen welke vloeistoffen je onderzocht hebt. Noteer de namen in de rechterkolom van tabel 5.

2. Van welke vloeistoffen verbaast het je dat ze zuur zijn? ______________________________________________

Conclusie

Je kunt onderzoeken of een vloeistof zuur is door __________________________________________________

Ruim alles weer netjes op!