# Genetisch of milieu

### Omschrijving misconcept:

- Leerlingen denken dat bepaalde eigenschappen volledig bepaald worden door erfelijke aanleg en andere eigenschappen volledig bepaald worden door omgevingsfactoren.
- Leerlingen denken dat aanpassing van het fenotype door omgevingsfactoren kan leiden tot aanpassing van het genotype.

### Achtergrond misconcept:

Leerlingen vinden het lastig om uit te leggen hoe genen eigenschappen beïnvloeden. Ze denken allereerst dat de genen de eigenschappen volledig bepalen. Dat komt doordat ze het verband moeten leggen tussen verschillende niveaus: het zichtbare niveau van het kenmerk of fenotype (bijvoorbeeld haarkleur), het informatieniveau (bijvoorbeeld de ‘genetische informatie’ die haarkleur kan beïnvloeden) en het moleculaire niveau (bijvoorbeeld delen van het genoom waar die informatie is opgeslagen) (Lewis en Kattmann, 2004). Eigenschappen zijn bijna altijd het resultaat van een wisselwerking tussen erfelijke aanleg en omgevingsfactoren. Genen geven een bepaalde gevoeligheid of aanleg, maar de omgeving kan invloed hebben op hoe sterk die aanleg tot uiting komt. Tijdens de verdere ontwikkeling blijft het leefmilieu bepalen welke erfelijke aanleg zichtbaar wordt en op welke manier.
Leerlingen hebben soms de misvatting dat eigenschappen die door omgevingsfactoren worden beïnvloed, direct erfelijk zijn. Zo denken zij bijvoorbeeld dat wanneer iemand uit Nederland emigreert naar een land met veel zon, diens kinderen automatisch een donkerdere huidskleur zullen krijgen, en dat deze verandering vervolgens ook genetisch wordt doorgegeven aan kleinkinderen.
In het onderwijs wordt meestal de nadruk gelegd op de positieve kant: genen maken dingen mogelijk. Maar de beperkende kant – dat genen ook grenzen stellen aan wat haalbaar is – komt minder vaak aan bod. Daardoor kunnen leerlingen een te eenzijdig beeld krijgen, alsof alles met genoeg training of omgeving te veranderen is, of juist alsof alles volledig vastligt.

### Voorbeeldaanpak voor in de les:

Er is een werkblad ontwikkeld om leerlingen meer inzicht te geven in welke eigenschappen volledig door het milieu worden bepaald, volledig door genen worden bepaald of worden beïnvloed door een combinatie van beide factoren.

Werkblad genetisch, milieu of beide

De werkbladen van de University of York Science Education Group bieden handvatten om deze misconcepties doelgericht zichtbaar te maken en te adresseren:

Werkblad erfelijke variatie

Werkblad variatie waarnemen en verklaren

Werkbladen voor het TTO:

Worksheet heritable variation

Worksheet observing and explaining variation

### Bronnen en verder lezen:

Duncan, R. G., & Reiser, B. J. (2007). Reasoning across ontological levels: Students’ understandings of molecular genetics. Journal of Research in Science Teaching, 44(7), 938–959.

Lewis, J., Leach, J., & Wood-Robinson, C. (2000). All in the genes? Young people’s understanding of the nature of genes. Journal of Biological Education, 34(2), 74–79.

Lewis, J., & Kattmann, U. (2004). Traits, genes, particles and information: re‐visiting students’ understandings of genetics. International Journal of Science Education, 26(2), 195-206.

Mc Ewen, B., Gericke, N., & Thörne, K. (2025). The Challenge of Changing a Genetics Deterministic Teaching Tradition–Teachers' Views on Including Epigenetics in the Genetics Curriculum. Science & Education, 1-27.

Mills Shaw, K. R., Van Horne, K., Zhang, H., & Boughman, J. (2008). Essay Contest Reveals Misconceptions of High School Students. Genetics, 178, 1157-1168.

Zudaire, I., & Napal, M. (2021). Exploring the conceptual challenges of integrating epigenetics in secondary-level science teaching. Research in Science Education, 51, 957–974.

Kennisbank misconcepten in de biologie