Beeld van een chromosoom

Omschrijving misconcept

Leerlingen hebben geen goed beeld van een chromosoom, ze denken o.a. dat:

chromosomen altijd de vorm hebben van gecondenseerde staafjes of X-jes en in die toestand afgelezen en gedupliceerd kunnen worden.
de twee zusterchromatiden, twee aparte chromosomen zijn.

Achtergrond misconcept

Het woord 'chromosoom' wordt voor twee verschillende vormen gebruikt: de vorm met één chromatide én de vorm met twee chromatiden die bij elkaar gehouden worden door het centromeer (X-vorm). Leerlingen hebben hierdoor vaak geen goed begrip van wat een chromosoom wel en niet is en wat een homoloog chromosomenpaar is. Zelfs in sommige biologie methodes is dit misconcept te zien, zoals in de afbeelding van Bricks Biology.

Zowel in de schoolmethoden, online en in gedrukte media zijn chromosomen bijna altijd afgebeeld als korte gedrongen staafjes. Waarschijnlijk omdat deze vorm met de microscoop waarneembaar is. Hierdoor denken leerlingen dat dit de meest voorkomende vorm is of zelfs dat chromosomen er altijd zo uitzien. Leerlingen denken dat aflezen en replicatie in deze vorm kunnen plaatsvinden terwijl dat niet mogelijk is in gecondenseerde toestand. Hieronder zie je een afbeelding van wikipedia met het misconcept dat een chromosoom in gedrongen vorm en ná replicatie (X-vorm) afgelezen wordt voor transcriptie:

Foute afbeelding chromosoom wikipedia — Afbeelding met het misconcept dat transcriptie kan plaatsvinden bij een gecondenseerd chromosoom
https://nl.wikipedia.org/wiki/Transcriptie_(biologie)

foute afbeelding chromosoom Bricks Biology — Afbeelding uit bricks biology TTO
methode met een misconcept. De banden op elke chromatide horen hetzelfde te zijn omdat dit één chromosoom is met twee identieke zuster chromatiden.

Voorbeeldaanpak voor in de les

Sta voldoende stil bij de vorm die chromosomen hebben, bijv door:

verschillende beelden van chromosomen te laten zien, ook in niet gecondenseerde vorm.
expliciet bespreken wanneer chromosomen wel en niet gecondenseerd zijn
laat leerlingen erfelijk materiaal in de cel tekenen en krijg zo snel zicht op hun mentale representaties

Met deze concept cartoon vergelijken en bespreken leerlingen verschillende afbeeldingen van chromosomen.

Concept cartoon - Hoe ziet een chromosoom eruit?

Concept cartoon - What does a chromosome look like?

Met deze powerpoint kunnen leerlingen de fouten in afbeeldingen ontdekken en bespreken.

Chromosomen - leg uit waarom dit fout is

Bronnen en verder lezen

Domis-Hoos, M., Kapteijn, M., & Boerwinkel, D. J. (2012). Genetica in beweging: De moeite waard om te leren. Nederlandse Vereniging voor het Onderwijs in de Natuurwetenschappen. https://elbd.sites.uu.nl/2012/09/04/genetica-in-beweging-de-moeite-waard-om-te-leren/

Knippels, M.-C. P. J., Waarlo, A. J., & Boersma, K. T. (2005). Design criteria for learning and teaching genetics. Journal of Biological Education, 39(3), 108–112.

Patrick, M. D., Carter, G., & Wiebe, E. N. (2005). Visual representations of DNA replication: Middle grades students' perceptions and interpretations. Journal of Science Education and Technology, 14(3), 353-365.

Kennisbank misconcepten in de biologie