## 4.1. Beoordelen van GenAI tekst

Je bent gewend bronnen te checken: wie schreef het, wanneer is het gepubliceerd, is de uitgever betrouwbaar? Misschien gebruik je daarvoor de CRAAP-checklist (Currency, Relevance, Authority, Accuracy, Purpose) al.

Maar wat doe je als er géén auteur staat? Geen publicatiedatum? Geen herkenbare bron?

Welkom bij GenAI-teksten – waar de normale regels niet meer gelden. Een chatbot vermeldt niet altijd juiste bronnen, noemt geen datum, en de "auteur" is een algoritme. Toch moet je zelf kunnen bepalen of de GenAI-informatie klopt en bruikbaar is.

In dit onderdeel leer je waarop je moet letten bij AI-gegenereerde content. De belangrijkste criteria vind je ook terug in de checklist in §4.3.

1. Relevantie: is de output relevant?

# Wat is het probleem?

AI heeft de neiging om breed en algemeen te antwoorden. Het kan afdwalen, te oppervlakkig blijven, of juist té uitgebreid worden. Jij moet checken of het antwoord echt op je vraag ingaat.

# Waar let je op?

- Gaat het antwoord in op je specifieke vraag, of blijft het algemeen?
- Is er voldoende diepgang, of krijg je alleen oppervlakkige informatie?
- Klopt de vorm? Is de structuur en taal passend voor jouw doel (academisch, rapport, samenvatting)?

# Voorbeeld

Stel, je gebruikt GenAI om helder te krijgen wat correlatie en causaliteit betekenen, omdat je hierover schrijft in een tekst over onderzoek doen.

Vraag
“Wat is het verschil tussen correlatie en causaliteit?”

AI-output
“Correlatie en causaliteit hebben te maken met verbanden tussen zaken. In onderzoek wordt vaak gekeken naar verbanden om meer inzicht te krijgen. Niet elk verband betekent dat het één het ander veroorzaakt.”

Beoordeling op relevantie
Dit antwoord raakt het onderwerp, maar is onvoldoende relevant voor jouw doel:

- Het blijft algemeen en beschrijvend, zonder het verschil scherp te maken.
- Het biedt geen conceptuele afbakening die je nodig hebt in een tekst over onderzoek.
- De formulering is te vaag voor academisch gebruik.

Conclusie

Relevantie gaat niet alleen over of GenAI antwoord geeft op je vraag, maar of dat antwoord past bij het doel waarvoor je het wilt gebruiken.

N.B. Dit voorbeeld is vereenvoudigd en bedoeld ter illustratie. In de praktijk zal een AI-antwoord vaak uitgebreider zijn. Door je doel expliciet in je prompt op te nemen, vergroot je de kans op een relevanter en bruikbaarder antwoord.

2. Controleerbaarheid: is de output controleerbaar?

Het kernidee is simpel: geen enkel belangrijk feit uit een AI-tekst mag je zomaar aannemen zonder onafhankelijke bevestiging (uu.nl). AI kan bronnen verzinnen, verkeerd citeren, of informatie verdraaien. Deze controle kost tijd, maar is noodzakelijk.

# AI kan 'hallucineren'

AI kan bronnen volledig verzinnen – compleet met auteursnamen, jaartallen en titels die echt lijken maar niet bestaan. Daarom moet je elke bron altijd zelf opzoeken en verifiëren.

Waar let je op?

- Voldoende en betrouwbaar? Zijn er genoeg bronnen die je tekst ondersteunen, en lijken ze betrouwbaar?
- Traceerbaar? Worden auteur, titel en URL duidelijk vermeld, en kun je de bron terugvinden?
- Zelfde als de bron? Komt het fragment uit de GenAI-tekst echt overeen met wat er in de bron staat?

# Hoe pak je dat aan?

Stel dat AI schrijft: "Volgens onderzoek van Smith (2023) ervaart 80% van de studenten stress."

- Controleer of de bron bestaat - Zoek gericht in Google Scholar of een wetenschappelijke database
- Bestaat het onderzoek niet? Dan heeft AI het verzonnen (gehallucineerd)
- Bestaat het wel? Controleer dan of er in dat onderzoek écht staat dat 80% van de studenten stress ervaart
- Check de context - Wordt dezelfde populatie bedoeld? Dezelfde definitie?

# Voorbeeld

Stel, je gebruikt GenAI om informatie te verzamelen voor een tekst over sport en prestatieverbetering.

AI-output
“Krachttraining heeft een positief effect op sprintprestaties bij voetballers. In een systematische review van Turner et al. (2020) wordt geconcludeerd dat sprinttijden gemiddeld met 10–20% verbeteren.”

Beoordeling op controleerbaarheid
De AI noemt een concrete bron, maar dat betekent niet dat de informatie automatisch klopt:

- Je moet eerst controleren of de genoemde review daadwerkelijk bestaat.
- Vervolgens check je of sprintprestaties centraal staan in dat artikel, en of het om voetballers gaat.
- Tot slot controleer je of de genoemde verbetering (10–20%) letterlijk zo wordt gerapporteerd, en onder welke voorwaarden.

Het kan zijn dat het artikel wel bestaat, maar dat de AI cijfers versimpelt, uit de context haalt of verkeerd samenvat.

Conclusie
Controleerbaarheid betekent dat je niet alleen nagaat of er een bron wordt genoemd, maar of de inhoud van de AI-output overeenkomt met wat er daadwerkelijk in de bron staat.

3. Feitelijkheid: kloppen de feiten?

AI legt dingen vaak goed uit, maar kan ook fouten maken, zoals verkeerde jaartallen, omgedraaide oorzaak en gevolg of begrippen die net niet kloppen. Zulke fouten vallen niet altijd op, waardoor iets betrouwbaar lijkt terwijl dat niet zo is.

Zeker in de wetenschap (en voor je studie) is het belangrijk dat feiten kloppen. GenAI kan daarbij soms bronnen verzinnen of verkeerde cijfers of medische informatie geven. Controleer daarom altijd namen, data, cijfers en uitspraken. Jij blijft verantwoordelijk voor wat je overneemt!

# Verschillen tussen feiten en interpretaties/meningen

Een feit is iets dat je kunt controleren. Denk aan een jaartal, een percentage of of iets wel of niet gebeurd is. Iedereen die het checkt, vindt hetzelfde.

Een interpretatie of mening is hoe iemand die feiten uitlegt. Dat gaat over vragen als: waardoor gebeurde iets, wat betekent het, hoe moet je het zien? Mensen of onderzoekers kunnen daar verschillende conclusies over trekken. Soms worden zulke interpretaties toch als feiten gepresenteerd, vaak zonder dat iemand dat doorheeft.

Vraag jezelf dus af: is dit echt te controleren, of is het een uitleg of oordeel? Dat helpt je om info beter op waarde te schatten.

# Hoe check je de feiten stap voor stap?

1. Splits beweringen op – hak het AI-antwoord in losse, verifieerbare uitspraken.
   Voorbeeld: “80% van de studenten ervaart stress.”
2. Zoek en factcheck – controleer elke uitspraak in meerdere betrouwbare bronnen, zoals studieboeken, wetenschappelijke artikelen of officiële websites.
   Voorbeeld: Zoek "Introductiejaar ChatGPT” in je studieboek of op een gezaghebbende site.
3. Beslis – bepaal per feit of het klopt, misleidend of onjuist is.
   Voorbeeld: “ChatGPT kwam in 2021 uit” → Onjuist, publiek gelanceerd in 2022.
4. Pas aan / Herhaal / Concludeer – vind je geen betrouwbare bron? Gebruik de uitspraak dan niet of noteer dat het niet te verifiëren is. Herhaal de stappen tot je genoeg bewijs hebt.

Kortom: vertrouw nooit blind op GenAI, maar check systematisch elk feit en raadpleeg hiervoor meerdere bronnen. Zo voorkom je dat je fouten of oncontroleerbare claims in je tekst overneemt.

# Voorbeeld

Stel, je gebruikt GenAI voor een uitleg over inflatie in een tekst over economie.

AI-output
“Inflatie is prijsstijging en wordt veroorzaakt doordat centrale banken meer geld drukken. In Nederland is de btw 20% en de euro werd in 2001 ingevoerd, wat prijzen omhoog dreef.”

Beoordeling op feitelijkheid
Beoordeel dit niet als één geheel, maar splits het op in losse uitspraken:

- Cijfers en jaartallen (btw, invoering euro) → dit zijn controleerbare feiten.
- Oorzaak-gevolgclaims (“wordt veroorzaakt door…”, “dreef prijzen omhoog”) → dit zijn interpretaties die nuance en meerdere bronnen vereisen.

Wat op het eerste gezicht klopt, kan dus gedeeltelijk juist en gedeeltelijk misleidend zijn.

Conclusie
Feitelijkheid betekent dat je AI-output opsplitst in verifieerbare feiten en interpretaties, en per onderdeel controleert of het klopt. Ook als GenAI bronnen noemt, blijft controleren noodzakelijk.

4. Objectiviteit en meerdere perspectieven

GenAI heeft geen mening, maar genereert een gemiddeld, vaak "veilig" antwoord. Daardoor kunnen nuance en afwijkende standpunten ontbreken. Het resultaat lijkt objectief, maar is vaak eenzijdig of onvolledig.

# Waar let je op?

- Worden zowel voor- als nadelen of verschillende visies benoemd?
- Is de formulering neutraal en zonder absolute uitspraken of generalisaties?
- Zijn alle relevante aspecten van het onderwerp behandeld?

# Voorbeelden van eenzijdige AI-uitspraken:

- "Online therapie werkt altijd beter dan face-to-face therapie." (Te absoluut - waar zijn de nuances?)
- "Alle studenten zijn lui en gebruiken AI om werk te vermijden." (Generalisatie - waar zijn de verschillende perspectieven?)

In academisch werk formuleer je voorzichtiger ("mogelijk", "onder bepaalde omstandigheden") en neem je verschillende onderzoeken mee. Laat zien dat je meerdere perspectieven hebt afgewogen.

# Zo pak je het aan:

1. Check de tekst – zie je zowel voor- als nadelen of meerdere visies?
2. Zoek verder – raadpleeg extra bronnen die een andere kant belichten.
3. Maak keuzes – beslis wat je overneemt en hoe je het nuanceert.
4. Herzie – pas je tekst aan en check opnieuw of je nu een evenwichtig beeld hebt.

Kortom: laat altijd zien dat je meer dan één perspectief hebt bekeken. Vul ontbrekende informatie aan uit betrouwbare bronnen en vertrouw niet alleen op GenAI. Zo maak je je tekst volledig, objectief en betrouwbaar.

Voorbeeld

Stel, je gebruikt GenAI voor een tekst over sociale media en identiteit in een sociologische context.

AI-output
“Sociale media hebben een negatieve invloed op het zelfbeeld van jongeren, omdat ze voortdurend worden blootgesteld aan onrealistische normen en sociale vergelijking.”

Beoordeling op objectiviteit
Los van de vraag of deze bewering feitelijk juist of goed onderbouwd is, is het antwoord eenzijdig geformuleerd:

- Er wordt één perspectief benadrukt (negatieve effecten).
- De formulering is stellig, zonder voorwaarden of context.

Andere relevante invalshoeken ontbreken, zoals mogelijke positieve functies (bijv. sociale steun, identiteitsvorming).

Wat doe je dan?

- Check of meerdere perspectieven zichtbaar zijn.
- Zoek aanvullende literatuur die andere visies laat zien.
- Herformuleer met meer nuance en balans.

Conclusie
Objectiviteit gaat over het afwegen en zichtbaar maken van verschillende perspectieven, niet over het vaststellen van één ‘juiste’ uitkomst. GenAI produceert vaak veilige, eenduidige formuleringen. Juist daarom moet je actief letten op wat ontbreekt en dat zelf aanvullen.

5. Persoonlijke inbreng

# GenAI kan helpen met het formuleren of structureren van je tekst, maar als je een GenAI-tekst zomaar overneemt, leer je niks en is het niet meer jouw werk.

# Hoe maak je het wél jouw tekst?

De tekst blijft altijd jouw verantwoordelijkheid. GenAI kan je helpen ideeën te verkennen of zinnen te herformuleren, maar jíj beslist wat je wel of niet overneemt.

Zorg dat je tekst laat zien wat jij geleerd hebt – door:

- Je eigen keuzes te maken
- Je eigen woorden te gebruiken
- Je onderbouwing met bronnen
- Een korte reflectie toe te voegen

Als je merkt dat je vooral de GenAI laat spreken, herschrijf je tekst dan en voeg je eigen ideeën toe. Alleen zo wordt het jouw eigen werk.

Voorbeeld

Stel, je gebruikt GenAI als startpunt voor een tekst over voeding en gezondheid.

AI-output
“Een plantaardig dieet is gezonder dan een dieet met vlees, omdat het minder vet bevat en beter is voor het milieu.”

Beoordeling op persoonlijke inbreng
Deze tekst is helder geformuleerd, maar laat weinig van jou als auteur zien:

- Het is een algemene AI-formulering, zonder keuzes of nuance.
- Er wordt niet duidelijk welke aspecten jij belangrijk vindt (gezondheid, milieu, haalbaarheid?).
- Er is geen eigen afweging of koppeling aan bronnen zichtbaar.

Hoe maak je dit jouw tekst?

- Maak expliciet welk standpunt jij inneemt en waarom.
- Herschrijf in je eigen woorden en voeg nuance toe.
- Onderbouw je keuzes met relevante literatuur of een korte reflectie.

Conclusie
Persoonlijke inbreng betekent dat GenAI je ondersteunt, maar dat jij zichtbaar blijft als denker en schrijver. De tekst moet laten zien welke keuzes jij maakt en hoe jij tot je standpunt komt. Ook als GenAI goed formuleert, blijft gelden: als jouw keuzes, woorden en afwegingen ontbreken, is het nog geen eigen werk.

Onthoud: blijf kritisch, blijf denken!

De ‘gouden route’ blijft dat je zelf betrouwbare bronnen raadpleegt en daar je eigen verhaal van maakt. Gebruik je toch GenAI-teksten, doe dat dan bewust en met een scherp oog. Controleer wat je leest, twijfel aan wat vanzelfsprekend lijkt en verifieer met echte bronnen.

Jouw eigen oordeel – niet dat van de AI – bepaalt de kwaliteit van je werk.