## De plantendokter

We kennen allemaal de rupsen die de sla opeten en de sla kken die gaten vreten in de bladeren van planten. Je hebt vast wel eens gehoord van luizen die de planten aantasten

Gezond zijn helpt al heel wat!

Afb 1: De bladluis brengt grote schade aan de gewassen
van kwekers.

Door gezond eten en bijvoorbeeld warme kleren, bescherm je jezelf tegen ziek worden.

Een kweker beschermt zijn planten tegen ziektes en plagen door de groeifactoren zo gunstig mogelijk te maken. Maar soms is dat niet voldoende. Planten kunnen dan last krijgen van ziektes en plagen. Als je ziektes en plagen herkent en weet hoe ze ontstaan, kun je planten op de juiste manier beschermen.

In elk gewas komen ziektes en plagen voor. Die ziektes en plagen bedreigen de kwaliteit en soms zelfs de oogst.

Ziektes

Onder ziektes verstaan we schimmels, bacteriën en virussen. Ze worden verspreid door wind, water en de mens.

Afb 2: Tulpen met het Mozaïkvirus.

Bij tulpen komt het mozaïkvirus voor. Dit herken je door de strepen en vlammen op de bloembladen.

Tijdens de tulpenmanie (een manie is een hype) in Nederland (1634), waren dit de meest gewilde tulpenbollen. Eén tulp bracht net zo veel geld op als een heel grachtenpand in Amsterdam.

Afb 3: Meeldauw herken je aan de witte
pluizen die meestal bovenop het blad zitten.

Een veel voorkomende schimmel is meeldauw. Een witte pluizige schimmel die zich meestal bovenop het blad ontwikkelt. De schimmel ontstaat bij vochtig weer en weinig luchtbeweging tussen de bladeren.

Plagen

Een plaag is een grote hoeveelheid schadelijke beestjes die die beschadigingen aanbrengt aan de planten van een kweker.

Hierdoor kan het gewas:

- minder vrucht opbrengen
- niet meer verkoopbaar zijn omdat ze er niet mooi uit zien (bijvoorbeeld kamerplanten)
- helemaal doodgaan

Voorbeelden zijn:

Schadebeelden:

- Bladluis: zitten aan de onderkant van het blad en in de groeipunten. Zuigen sappen uit de plant, blad vervormt en gaat krullen. Dcheiden honingdauw uit, waar schimmels op ontstaan. Kunnen virussen en schimmels overbrengen.
- Aaltjes: zijn kleine wormpjes in de grond, tasten de wortels en ondergrondse stengeldelen aan. Kunnen virus overbrengen.
- Witte vlieg: zitten aan de onderkant van het blad, zuigen sappen uit het blad. Scheiden honingdauw uit, waar schimmels op ontstaan. Brengen ziekteverwekkers over.
- Trips: Beschadigen de cellen in het blad en zuigen de sappen op. Er ontstaan zilvergrijze vlekjes en zelfs bladvervorming. Kunnen virussen overbrengen.
- Slakken: eten bladeren op
- Rupsen: eten bladeren op

Gewasbescherming:

Er zijn verschillende manieren om ervoor te zorgen dat het gewas geen last meer heeft van ziektes en plagen. Hierbij moet er rekening gehouden worden met het milieu en dat het een zo gezond mogelijk product blijft.

De meest toegepaste gewasbeschermingsmethodes zijn:

- Biologische bestrijding:

Biologische bestrijding maakt meestal gebruik van een natuurlijke vijand

Elk insect heeft een natuurlijke vijand. Als er plaaginsecten in gewassen zitten, plaatst de tuinder de natuurlijke vijand van die plaaginsecten tussen de gewassen. Die natuurlijke vijand eet dan de plaaginsecten op. Sluipwespen worden uitgezet om plaaginsecten zoals bladluizen en witte vlieg uit te roeien.

Hoe werkt de bestrijding met behulp van natuurlijke vijanden? (bekijk het filmpje)

- Chemische bestrijding:

een chemisch middel (gif) over het gewas verspreiden waar de ziekte of plaag niet tegen kan.

Een nadeel van chemische bestrijding is resistentie (= bestand tegen). Dan werkt het middel niet meer en moet je andere of sterkere middelen gaan gebruiken.

Daarnaast is het slechter voor het milieu en gezondheid. Bestrijdingsmiddelen mag je alleen gebruiken als je een spuitlicentie hebt. Zorg dat je beschermende kleding draagt, je mag niet eten, drinken en roken tijdens het werk. En na afloop moet je goed je handen wassen.

- Mechanische bestrijding:

met behulp van werktuigen, machines en gereedschappen.

Bijvoorbeeld schoffelen, wieden en branden, maar ook:

Warm water: Door plantmateriaal (zaad, bollen, knollen, stekken) te dompelen in warm water, kunnen schadelijke organismen als insecten, schimmels en bacteriën worden gedood.
Hete lucht: Met een hete luchtbehandeling kunnen schadelijke organismen in planten, bollen, knollen en zaden worden gedood.

Vangplaat: Een gele (of blauwe) kaart met kleefstof. De insecten worden door de gele kleur aangetrokken en blijven kleven aan de kaart. Behalve het wegvangen van insecten kun je zo ook het aantal plaaginsecten monitoren (= waarnemen en verzamelen van informatie) en indien nodig extra maatregelen treffen.

- Geïntegreerde bestrijding:

biologische gewasbescherming waneer het kan en chemische bestrijding wanneer het moet. Dit past binnen een duurzame land- en tuinbouw.

Preventie

Beter is het om ziekten en plagen te voorkomen. Dat kun je doen door te zorgen dat aan alle groeivoorwaarden van de plant wordt voldaan. Dus voldoende water, licht, lucht, voeding en ruimte. Zorg voor een goede bodem, optimale temperatuur en voorkom tocht.

Daarnaast kun je met een goede bedrijfshygiëne veel ellende voorkomen en verspreiding van bacteriën, virussen en schimmels tegengaan. Was daarom regelmatig je handen, houd je werkplek goed opgeruimd en schoon en houd je gereedschap schoon.

En je kunt beter voor rassen kiezen die minder gevoelig of zelfs resistent zijn voor bepaalde ziektes.

Bekijk het filmpje over het bestrijden van sprinkhanen in Afrika

####

####

####

Elke grond heeft een bepaalde zuurgraad. Deze druk je uit in de pH-waarde. Als je weet wat de zuurgraad van de grond is, kun je een advies geven over het verhogen of verlagen van de zuurgraad. Want als grond de juiste zuurgraad heeft groeit de plant optimaal. Dit komt omdat bij een optimale zuurgraad het voor planten gemakkelijker is om voedingsstoffen op te nemen. En het voor het bodemleven gemakkelijker is om organische stof om te zetten naar voedingsstoffen. Daarnaast hangt het van de grondsoort af.

Bekijk onderstaand filmpje

Afb 1: De PH waarde geeft aan of iets zuur of
basisch is.

De pH-waarde (zuurgraad)

Een teeltmedium, zoals aarde of substraat, heeft een bepaalde zuurgraad: pH-waarde. De grond kan zuur, neutraal of basisch zijn. Wat ook sterk afhangt van de grondsoort. Zo zijn zand- en veengronden vaak lichtzurig. De pH-waarden worden aangegeven op een schaal van 0 tot 14. Hoe lager het cijfer, hoe hoger de Ph. PH van 2 betekent heel zuur en bij een PH van 14 heb je te maken met een basische vloeistof. Een pH van 7 betekent dat de vloeistof neutraal is.

Een grond waar planten in groeien, moet altijd een beetje zuur zijn. Door het zuur lossen de voedingsstoffen goed op, zodat de plant ze kan opnemen.

Afb 2: Mandarijnen kunnen zuur of zoet smaken.
Toch wordt de zuurgraad niet beinvloed door suiker.
Toevoeging van suikers aan voeding beïnvloedt dus
niet de PH-waarde.

Planten groeien bij een pH tussen 4,5 en 7,3. Planten halen dus voedingsstoffen uit de grond als die grond de juiste zuurgraad heeft. Wat planten doen door voedingsstoffen om te ruilen met een beetje zuur. Hierdoor wordt de grond langzaam een iets zuurder. Wanneer je hier niets aan doet wordt de grond uiteindelijk zo zuur dat planten dit niet meer prettig vinden.

Daarnaast moet je weten voor welke planten je de grond het meest geschikt maakt. Want sommige planten houden van een iets zurige grond terwijl andere planten daar weer niet goed tegen kunnen. Een plant die van zure grond houdt noem je een zuurminnende plant. Het is bij de inrichting van een tuin daarom ook belangrijk welke planten je bij elkaar zet.

Wanneer het voor planten te zuur is kun je kalk geven. Door het toevoegen van kalk aan de grond wordt de grond minder zuur. Wanneer het voor planten beter is om de grond wat zuurder te maken voeg je tuinturf toe.

In de landbouw is de pH ook belangrijk. Door jaar in, en jaar uit gewassen te verbouwen wordt ook hier de grond langzaam zuurder. Wat goed op te lossen is door het strooien van kalk.

Afb. 3: Kalk strooien in de landbouw

- Je kunt de pH verhogen door kalk toe te voegen
- en de pH verlagen door tuinturf door de grond te mengen.

Bekijk onderstaand filmpje

#### De EC-waarde

Meststoffen bestaan uit mineralen, zouten. Door de EC (= elektrische geleidbaarheid) te meten van een voedingsoplossing of substraat, weet je de concentratie van meststoffen. Eerder heb je geleerd dat dit vooral stikstof, fosfaat en kali zijn, maar het gaat ook om de andere voedingsstoffen. Met de EC-meting meet je alle voedingszouten die in de oplossing zitten. Het gaat dus alleen om de opgeloste voedingszouten.

Afb. 4: Er zijn verschillende soorten PH en EC meters.
Sommige meters kunnen beide meten.

Je kunt de EC-waarde meten:

- in het water dat je aan de plant geeft;
- in een teeltmedium (grond of substraat)

Een plant groeit het beste als het water met de daarin opgeloste voedingszouten een EC-waarde van 1,0 tot 3,5 mS/cm heeft. Verder is van belang:

- de watergift (hoeveelheid water die een plant krijgt);
- de plantensoort;
- het type meststof dat de kweker geeft.

Tijdens de groei en bloei van zijn planten moeten de tuinder en akkerbouwer de zuurgraad en de voedingswaarde nauwkeurig in de gaten houden. Wanneer de zuurgraad niet goed is heeft de plant meer moeite om de voedingsstoffen op te nemen.

De pH en de EC zijn dus belangrijk voor een optimale groei.

Bekijk onderstaand filmpje

### Wisselteelt of vruchtwisseling in de moestuin

Afb. 1: Vruchtwisseling betekent, ieder jaar gewassen op een ander
stuk grond verbouwen.

Wisselteelt oftewel vruchtwisseling houdt in dat je ervoor zorgt dat de groentesoort die dit jaar op een plek groeit, het volgende jaar op een andere plek wordt geteeld.

Als je elk jaar dezelfde groente op dezelfde plek zet, dan geef je bepaalde ziektes en plagen de kans om zich sterk te ontwikkelen. Ze kunnen dan elk jaar grotere schade aanrichten aan je gewassen. Daarom is het verstandig om op je groentebedden wisselende groenten te telen.

Zo kun je bijvoorbeeld een zesjarig schema hanteren zoals hierboven is weergegeven. Hiermee zorg je ervoor dat je groenten voldoende afwisselt.

De volgende hoofdgroepen kun je onderscheiden:

1. Koolgewassen (kruisbloemigen): zoals bloemkool, rode kool, radijs, witte kool, broccoli, Chinese kool

2. Bladgewassen: zoals diverse spinazie, slasoorten, warmoes, postelein

3. Vruchtgewassen (komkommerachtigen): zoals pompoen, komkommer, augurk, courgette

4 Wortelgewassen (schermbloemigen): zoals rode biet, ui, knolvenkel, winterwortel, pastinaak

Afb. 2: Alle gewassen vallen onder een hoofdgroep.

5. Aardappelen (nachtschadeachtigen), maar ook tomaat (zet deze twee niet naast elkaar)

6. Peulgewassen (vlinderbloemigen): zoals erwten en bonen.

Volgend seizoen schuift alles één plek op. Dus 2 gaat naar 3, 3 gaat naar 4 etc.

-> Bekijk de video over vruchtwisseling

Combinatieteelt

Er zijn planten die elkaar versterken als je ze naast elkaar zet. Een moestuin is net het echte leven. Je hebt goede buren en slechte buren. Planten die elkaar helpen of elkaar om zeep helpen. Daar slim mee omgaan heet combinatieteelt.

Dit is een handig schema voor combinatieteelt in jouw moestuin.

Afb. 3: schema voor combinatieteelt

Het is geen absolute must om dit schema te volgen, maar het kan je bijvoorbeeld wel helpen bij het voorkomen van ziekten en plagen.

Door bijvoorbeeld bieslook (uiengeur) naast wortels te planten, zorg je dat de wortelvlieg wegblijft (raakt in de war van de geur).

Vruchtwisseling in de landbouw

Ook in de akkerbouw, de vollegrondsteelt en in de tuinbouw is het belangrijk om aan vruchtwisseling te doen.

Een voorbeeld hiervan is de teelt van aardappelen. Door te vaak aardappels op hetzelfde veld te verbouwen nemen bepaalde bodem-aaltjes toe. Aardappelen zijn hier gevoelig voor en zullen het, het jaar daarop slecht doen. Bij aardappelen noemen we dit Aardappelmoeheid. Daarnaast neemt ook de Aardappelziekte toe. Een ziekte die wordt veroorzaakt door een schimmel.

Door verkeerde vruchtopvolging ontstaat schade door:

1. Vreterij en beschadiging door insecten.
2. Schadelijke bodem-aaltjes
3. Aantasting door schimmels

Het is voor de teelt van aardappelen beter om hier een paar jaar tussen te houden. Het is zelfs zo belangrijk dat dit in een wet wordt geregeld.

Akkerbouwers gebruiken voor de tussenjaren rustgewassen. Vooral het verbouwen van graan wordt veel toegepast. Maar ook peulvruchten, klaversoorten en groenbemesters helpen bij het herstel van de bodem.

Daarnaast wisselen boeren rooivruchten af met maaigewassen. Want bij rooigewassen wordt tijdens rooien de grond opgetild en verstoord, terwijl je bij graan oppervlakkig maait en de grond verder met rust laat. Ook is het goed om te weten of een voorvrucht een waardplant is voor bepaalde ziekten of plagen. Wat kan betekenen dat het een ziekte of plaag juist laat bestaan.

De vruchtopvolging op een akkerbouwbedrijf kan er bijvoorbeeld zo uitzien:

Afb. 4: Voorbeeld van een vruchtopvolging

Afb. 5: Afrikaantjes is een mooi voorbeeld van vruchtwisseling.

Afrikaantes als vruchtwisseling

Een echte praktijktoepassing in de vruchtwisseling is het gebruik van afrikaantjes. Zo kunnen er zoveel schadelijke aaltjes in de grond leven dat de teelt van aardappelen, wortels en erwten moeilijk wordt. Door het inzaaien van afrikaantjes kun je hier iets aan doen. De afrikaantjes

verspreiden met hun wortels stoffen uit die voor de aaltjes giftig zijn. Hierdoor loopt het aantal aaltjes snel terug. Ook op de moestuin zie je om deze reden vaak afrikaantjes staan.

Strokenteelt als vruchtwisseling.

Afb. 6: Strokenteelt

Bij afbeelding 6 zie je verschillende gewassen in stroken naast elkaar staan. Ook deze stoken schuiven elk jaar door. De bedoeling van stoken naast elkaar is dat planten elkaar helpen gezond te blijven en de bodem goed blijft functioneren. Met de GPS-mogelijkheden van tegenwoordig, waarbij landbouwmachines nauwkeurig op dezelfde plaats blijven rijden, is het mogelijk om velden in stroken te gaan bewerken.

Door een goede vruchtwisseling functioneert de bodem beter, waardoor er minder bestrijdingsmiddel en kunstmest nodig is. Ook is het beter voor de biodiversiteit, het bodemleven en de bodemvruchtbaarheid. Zo helpt vruchtwisseling de planten gezond te houden. En zorgt het voor betere opbrengsten.

Groenbemester als vruchtwisseling

Groenbemesting is het telen van planten op een stuk grond om deze vervolgens onder te ploegen of te mulchen.

Enkele redenen zijn:

- om het percentage organische stof en het stikstofgehalte in de bodem te verhogen. Een deel van die organische stof wordt in de bodem omgezet in humus.
- groenbemesters kunnen optreden als vanggewassen voor de opvang van meststoffen,
- groenbemesters kunnen helpen de bodemstructuur te verbeteren, bodemerosie kunnen tegengaan
- groenbemesters kunnen soms ongewenste gewassen (onkruid) helpen onderdrukken.

-> Bekijk de video over groenbemesters