## Informatie

Kenniskiem boekje anatomie en fysiologie, gebruik hoofdstuk 6.13

Powerpoint vertering

V erschillen in maag-darmstelsels

Hondachtigen

Is een hond nu een vleeseter of een alleseter? Vlees is voor hondachtigen in ieder geval het hoofdgerecht, maar de overschotjes van de maaltijd van de mens laat een hond zeker niet staan. Hoe zit dit nu eigenlijk?

Voor een antwoord moet je terug naar de wolf, waar de hond per slot van rekening van afstamt. De wolf jaagt op zijn prooidier, over het algemeen herbivoren. Wordt dit dier gevangen, dan wordt het met huid en haar (en ingewanden) verslonden. De maaltijd die de prooi nog in zijn maag had zitten, wordt hierbij niet overgeslagen. Zodoende eet de wolf dus ook plantenresten. Misschien heb je wel eens gezien dat een hond een paardenvijg opeet. Niet zo smakelijk volgens ons, maar voor de hond geen enkel probleem. In die paardenvijg zitten namelijk nog veel halfverteerde plantenresten. Een hond heeft die nodig als aanvulling op zijn menu. Je kunt dus zeggen dat een hond een vleeseter is die zijn menu aanvult met voorverteerde planten. Je zou ook kunnen zeggen dat een hond een alleseter is, die het plantaardige voer voorbewerkt moet hebben.

Indeling naar voedselkeuze

In de praktijk kom je heel wat verschillende soorten dieren tegen. Als dierverzorger dien je uiteraard te weten

of je met een herbivoor, een carnivoor of een omnivoor te maken hebt.

Herbivoren nader bekeken

Herbivoren heb je in soorten en maten. Daarom worden ze hier verder onderverdeeld. Je kunt onderscheid maken tussen: herkauwers, niet-herkauwers, knaagdieren, haasachtigen en zaadeters.

Herkauwers

De herkauwers zijn de enige diergroep met vier magen. Het voedsel komt als eerste terecht in de pens. Vervol- gens vormt zich in de netmaag vaak nog meerdere malen een herkauwbrok, die weer terug gaat naar de bek, waar het nogmaals gekauwd wordt. In de pens, boekmaag en lebmaag wordt de vertering gestart, waarna het voedsel doorgaat naar de darmen. Een ander specifiek kenmerk van de herkauwers is de tandloze bovenkaak.

De herkauwers bijten het gras niet af, maar slaan hun lange tong om een graspol en snijden met de ondertanden het gras af.

Niet-herkauwers

Onder de niet-herkauwers vallen onder andere de paarden en de olifanten. Zij herkauwen hun voer niet en hebben dus ook maar een maag. Om het plantaardige voedsel toch goed te kunnen verteren hebben deze dieren een extra grote blindedarm. In de blindedarm blijft het voedsel langere tijd. Daar worden de harde cel- wanden van de plantencellen zo goed mogelijk verteerd. Paarden kunnen heel kort gras eten, omdat zij het gras gemakkelijk af kunnen bijten met de snijtanden die een paard in de bovenkaak heeft.

Knaagdieren en haasachtigen

De knaagdieren en de haasachtigen worden vaak bij elkaar genomen. Toch zijn er tussen deze twee groepen kenmerkende verschillen. Zo hebben de haasachtigen een dubbele rij snijtanden in de bovenkaak. De tandenuit de achterste rij worden stifttanden genoemd. Waar ze voor gebruikt worden, is niet bekend. Een opmerkelijke gewoonte van knaagdieren en haasachtigen is de zogenaamde coprofagie. Ze eten hierbij een gedeelte van de zachte nachtmest direct vanuit de anus weer op, om zodoende te zorgen voor een optimale vertering. De zachte nachtmest is namelijk nog niet volledig verteerd en bevat nog voedingsstoffen. Die worden er de tweede keer in het maag-darmstelsel alsnog uitgehaald.

Konijnen hebben net als hazen een doorgroeiend gebit. Als een konijn eet maalt hij zijn voedsel met zijn kiezen. De kiezen bewegen hierbij horizontaal over elkaar en slijten af. Met de snijtanden snijd het konijn zijn voedsel af. De snijtanden slijten hierbij.

Zaadeters

De zaadeters zijn vogels die hun voedingsstoffen halen uit een ruim assortiment van zaden. Zij hebben evenals de herkauwers een soort opslagruimte voor het voer. Bij de zaadeters is dit de krop. Vanuit deze krop gaat het voer echter niet meer terug naar de bek, zoals bij de herkauwers gebeurt. Het voer passeert hierna nog de kliermaag en de spiermaag.

V ertering bij carnivoren en omnivoren

Met verteren wordt bedoeld het verdelen van voedsel in kleine eenheden, waar de voedingsstoffen uitgefilterd worden. De voedingsstoffen worden door de darmwand heen in het bloed opgenomen en vervoert naar alle lichaamscellen.

De eigenlijke vertering begint al zodra het dier het voedsel in zijn bek heeft. Hier begint het verkleinen door kauwen, terwijl het speeksel al op het voedsel inwerkt. Een enzym in het speeksel maakt bij de omnivoren al een begin met de vertering van zetmeel (bijvoorbeeld uit aardappelen en granen). De carnivoren eten geen planten dus zij hebben ook geen specifieke zetmeelvertering. Als het voedsel goed gekauwd is en vermengd met speeksel, glijdt het via de slokdarm gemakkelijk door naar de maag. De maag is een tijdelijk opslagvat waar het voedsel wordt gekneed en waar het eiwitverterend maagsap pepsine wordt toegevoegd. Eiwitten in het voedsel worden uiteindelijk afgebroken tot aminozuren. De aminozuren worden in het lichaam opnieuw gerangschikt tot lichaamseiwitten, zodat het dier deze als bouwstoffen kan benutten. In de maag heerst een erg zuur milieu: schadelijke bacteriën vinden daardoor de dood. De voedselbrij gaat vanuit de maag verder richting twaalfvingerige darm en de dunne darm. In deze darmen wordt alvleessap, darmsap, en gal toegevoegd. Daarin zitten enzymen die de eiwitvertering voortzetten, terwijl andere enzymen zorgen voor de vertering van vetten en koolhydraten. Het alvleessap bevat het enzym amylase, dat voornamelijk zetmeel splitst in enkelvoudige suikers zoals glucose. Ook het darmsap bevat koolhydraatsplitsende enzymen. De enkelvoudige suikers die nu ontstaan zijn, worden benut als energiebron voor het dier. De vetten worden voordat ze kunnen verteren geëmulgeerd door galsap. Door het emulgeren worden de afzonderlijke vetten beter bereikbaar voor vertering.

Als alle sappen hun werk hebben gedaan, kunnen de voedingsstoffen aan het bloed worden afgegeven. Deze voedingsstoffen zijn zo klein, dat ze door de darmwand heen kunnen en zo in het bloed terechtkomen. Het bloed vervoert de voedingsstoffen naar de lichaamscellen. De voedselbrij die in de darm achterblijft, en waarin nog nauwelijks voedingsstoffen zitten, gaat door naar de dikke darm. In deze darm wordt de afvalbrij ingedikt en wordt dus mest geproduceerd. Via de endeldarm en de anus verlaat de mest uiteindelijk het lichaam.

Vertering bij herbivoren

Herbivoren hebben een langer verteringskanaal omdat plantaardig voedsel vergeleken met dierlijk voedsel moeilijk te verteren is. Herkauwers zoals koeien, schapen, geiten, herten en kamelen hebben hiervoor een uitgebreid magenstelsel. Paardachtigen, olifanten en haasachtigen hebben hiervoor een extra ontwikkelde blinde darm.

Herkauwers

Het speeksel van herkauwers bevat geen enzym dat zetmeel kan verteren. Het kauwen heeft als enige functie het voedsel te verdelen in kleinere eenheden. Wanneer een herkauwer voedsel doorslikt, komt het direct in de pens terecht, die in verbinding staat met de netmaag. In de netmaag wordt de herkauwbrok gevormd die opgeboerd wordt om opnieuw gekauwd te worden. In de pens wordt het voedsel omgezet in vetzuren en methaangas. Om de vetzuren te neutraliseren wordt speeksel toegevoegd. Het speeksel bevat natriumbicarbo- naat. Door dit proces wordt koolzuurgas gevormd. Een koe produceert wel dertig tot vijftig liter gas per uur. Dat gas drijft bovenop de vloeistof in de pens. De vetzuren worden door de penswand al opgenomen in het bloed.

In de pens zitten pensbacteriën die de voedselbrij verteren. Door deze vertering vermenigvuldigen ze zich en worden samen met de voedselbrij doorgestuwd naar de boekmaag. In de boekmaag wordt de voedselbrij uit- geknepen tussen de bladen waarmee de binnenkant van de boekmaag bekleed is. Vervolgens gaat de brij naar de lebmaag. In de lebmaag wordt maagsap geproduceerd dat het eiwitafbrekende pepsine bevat. Het maagsap van de lebmaag bevat tevens zoutzuur, dat bacteriën doodt. De pensbacteriën worden uiteindelijk in de darm omgezet in eiwitten die in het bloed worden opgenomen. De darmvertering van de herkauwers is verder vergelijkbaar met die van de carnivoren en omnivoren.