## Vraag 3

In welke mate bepaalden verlichtingsideeën de politieke cultuur in Europa (1813-1900)?

- Reactie op Franse Revolutie en veroveringen Napoleon: Congres van Wenen 1815: Restauratie (herstel vorstenhuizen)
- Maar erfenis van Napoleon blijft in stand: moderne wetgeving zoals Code Napoléon, eenheidsstaat
- Nederland uitgebreid met België om buffer tegen Frankrijk te vormen
- Industriële Revolutie brengt verstedelijking en nieuwe klassen: succesvolle burgers en arme arbeiders
- Nieuwe elite van burgers wil invloed op politiek: verzet tegen het conservatieve regime
- Hun ideeën zijn verlichtingsidealen: vrijheid, kiesrecht, bescherming tegen de macht van de staat
- Door industriële revolutie ontstaat een sociale kwestie: problemen van armoede, verdeling welvaart en zorg
- 1848 jaar van liberale opstanden in veel Europese hoofdsteden
- Parlementen krijgen meer invloed en burgers meer rechten en vrijheden
- Thorbecke geeft Nederland eerste democratische grondwet, macht van de koning beperkt.
- Door censuskiesrecht krijgen vooral de rijkste burgers (mannen) invloed op de politiek
- Liberalen streven ook naar verlichtingsideaal van economische vrijheid in handel en industrie (Adam Smith)
- De arbeiders zijn slachtoffer van liberale vrijheid: lage lonen, slechte woon- en werkomstandigheden, weinig sociale zorg door de overheid.
- Nationalisme versterkt: ideeën van Rousseau over de eenheid van volk en staat.
- Romantiek: aandacht voor eigen cultuur, taal en verleden van een volk
- De nationale regering krijgt meer greep op de bevolking door onderwijs en dienstplicht.
- Eenheidsstaat wordt het ideaal van versnipperde volken (Duitsers, Italianen)
- Socialisten nemen het op voor de arbeiders zonder rechten of invloed
- Karl Marx: Das Kapital, ziet klassenstrijd en revolutie als onvermijdelijk middel om het verlichtingsideaal van gelijkheid te bereiken.
- Anarchisten zijn tegen elke vorm van regering van bovenaf. Zelforganisatie van arbeiders, aanslagen om revolutie uit te lokken.
- Sociaaldemocraten willen wel revolutie maar via een meerderheid door verkiezingen: strijd voor algemeen mannenkiesrecht.
- Socialisten zijn geen nationalisten maar internationalisten: organisatie De Internationale.
- Feministen willen gelijke rol voor vrouw in de maatschappij en vrouwenkiesrecht.
- Voorbeelden van verlichte feministische voorlopers: Olympe de Gouges, Mary Wollstonecraft
- Verlichtingsideaal van beschermd gezin met vrouw thuis werkt tegen het feminisme
- Burgerlijk gezinsideaal wordt gezien als model voor sociale verbetering
- In Nederland is Aletta Jacobs voorloper: studie, vrouwenkiesrecht, sociale hulp
- Confessionelen krijgen door uitbreiding kiesrecht en meer politieke rechten ook kans zich te organiseren
- Katholieken krijgen weer recht zich te organiseren (bisdommen)
- Invloed paus op sociale kwestie: pauselijke brief Rerum Novarum
- Confessionelen zien sociale zorg als overheidsplicht: dus tegen liberale individualisme
- Confessionelen zijn tegen klassenstrijd en revolutie: dus tegen socialisme en stakingen
- Door nieuwe grondwet 1848 ruimte voor politieke organisatie en persvrijheid
- Confessionelen creëren eigen zuilen: scholen, krant, partij, verenigingen
- Voorbeelden: ARP - Kuyper, katholieken - Schaepman
- Confessionelen krijgen veel invloed op Nederlandse politiek door uitbreiding kiesrecht, terwijl socialisten buiten de regering blijven (revolutie-ideaal)