## Stap 1

#### Warmer en ook steeds natter of juist droger

Het wordt gemiddeld steeds warmer in Nederland. Tussen 1913 en 2013 steeg de gemiddelde jaartemperatuur in Nederland met 1,5 graden Celsius. Vooral in de lente en de zomer was dat merken, toen werd gemiddeld 1,8 graden Celsius meer gemeten. De winter en herfst werden gemiddeld 1,1 graden Celsius warmer.
Ook in Spanje is het de afgelopen tientallen jaren gemiddeld warmer geworden: tussen 1975 en 2004 gemiddeld bijna een graad.

Een direct gevolg van de opwarming is de zeespiegelstijging. Of nauwkeuriger gezegd: versnelling van de wereldwijde zeespiegelstijging. Het KNMI verwacht dat de zeespiegel voor de Nederlandse kust tussen 2014 en 2085 met 25 tot 80 centimeter zal stijgen.
Ook laaggelegen kustgebieden in Spanje worden bedreigd door het stijgende zeewater. Op den duur zouden veel stranden aan de Spaanse kust onder water kunnen verdwijnen. De stranden trekken jaarlijks grote hoeveelheden toeristen. Aantasting van de kust zou voor de Spaanse toeristenindustrie een enorme klap zijn.

Bekijk de video.
Hoe kun je zelf meehelpen de CO2-uitstoot te verminderen?

Maak de oefening.

Vraag: waar of niet waar

1. Tussen 1913 en 2013 werden de winters in Nederland gemiddeld zachter.
2. De kans op wateroverlast is in 2013 even groot als in 1953.

Onthoud de antwoorden en vul deze in stap 5 in.

Ook in Spanje is het de afgelopen tientallen jaren gemiddeld warmer geworden. Tussen 1975 en 2004 gemiddeld bijna een graad, zegt klimaatdeskundige Rob van Dorland -die voor het KNMI werkt- in De Volkskrant van 23 juli 2005. De stijging doet zich voor in de winter, lente en zomer, niet in de herfst.
Door deze temperatuurstijging is de verdamping in Spanje toegenomen. Tegelijkertijd is er in Spanje gemiddeld niet meer neerslag per jaar gaan vallen. Ook begint de jaarlijkse droge periode in Spanje na 2000 gemiddeld een maand eerder in het jaar dan in de jaren ‘50 van de 20e eeuw.
Daardoor heeft Spanje steeds vaker een negatieve waterbalans (verschil tussen neerslag en verdamping van water) en duren periodes met een negatieve waterbalans langer.

Dat heeft twee gevolgen:

- De bodem droogt uit en er dreigt zelfs hier en daar verwoestijning, waardoor de getroffen gebieden ongeschikt worden voor landbouw.
- Gemiddeld is steeds vroeger in het jaar het vocht uit de bodem verdwenen. Daardoor kan de zon de bodem en lucht meer en sneller opwarmen.

Dorland legt uit waarom: “Het verdampen van water kost heel veel energie, die anders gaat zitten in het opwarmen van het land en de lucht. Er is steeds eerder in het jaar niks meer te verdampen, alles is er al uitgewrongen. En dus wordt het in het binnenland nog heter. Het is een zelfversterkend effect.”
Omdat het ’s zomers in het binnenland van Spanje warmer is geworden, zijn veel Spanjaarden vanuit het binnenland verhuisd naar de kust aan de Middellandse Zee omdat het daar ’s zomers minder warm wordt dan in het binnenland.
Vragen: waar of niet waar

3. In Spanje is de waterbalans na 2000 gemiddeld even vaak negatief als in de jaren ’50 van de 19e eeuw.
4. Boven een vochtige bodem wordt het op een zonnige dag minder warm dan boven een droge bodem.

Onthoud de antwoorden en vul deze in stap 5 in.