# Thema: gedrag

Gedrag valt in de syllabus van biologie onder subdomein D2. De eindtermen en deelconcepten zijn uiteindelijk de onderdelen die je moet beheersen van hoofdstuk 1. Hieronder zie je een uitwerking van de eindtermen van de syllabus en het boek (te vinden op bladzijde 7 van nectar).

Uitwerking van de eindterm

De kandidaat kan in contexten bijvoorbeeld:

-  toelichten dat gedrag tot stand komt door interne en externe factoren;
-  verklaren dat gedrag gedeeltelijk erfelijk bepaald is;
-  uitleggen dat gedrag het resultaat is van een dynamische relatie tussen het organisme en zijn omgeving;
-  toelichten dat gedrag meerdere functies heeft;
-  een aantal functies van gedrag noemen onder andere gekoppeld aan levensfases;
-  uitleggen hoe gedrag evolueert onder invloed van selectiedruk;
-  een eenvoudig gedragsonderzoek uitvoeren;
-  herkennen dat populaties zoals een school vissen of een zwerm vogels, gedrag vertonen dat een meerwaarde heeft ten opzichte van het gedrag van de afzonderlijke organismen.

Deelconcepten:

Prikkel (inwendig en uitwendig), sleutelprikkel, supernormale prikkel (supranormale prikkel), reflex, drempelwaarde, signalen, rangorde, respons, territoriumgedrag, balts, paringsgedrag, broedzorg, overspronggedrag, ambivalent gedrag, omgericht gedrag, gewenning, inprenting, operant conditionering, klassiek conditionering, ritueel gedrag, imitatie, inzicht, trial and error, sleutelprikkel, supranormale prikkel, ethogram, protocol, adequaat gedrag, gedragssysteem, gedragsketen, gedragselement, ethogram, antropomorfismen, waarden en normen.

Bron: Staatsexamen VO, 2014, biologie havo nieuwe programma, vakinformatie staatsexamen 2015, College voor toetsen en examen.

2012, Noordhoff Uitgevers, Nectar 3e editie Biologie 4 havo boek.

Doelstellingen Hoofdstuk 1 Gedrag

Hoofdstuk 1.1 Communicatie

Doelstellingen:

Je moet aan kunnen geven / kunnen omschrijven:

- wat de biologische omschrijving van gedrag is.
- welke verschillende vormen van gedrag van soortgenoten ten opzichte van elkaar men kan onderscheiden en aan kunnen geven wat deze inhouden:

- ritueel gedrag
- territoriumgedrag
- dreiggedrag

- binnen deze gedragingen de betekenis weten van:

- signalen als informatie naar soortgenoten
- rangorde voor een taakverdeling onder soortgenoten
- een territorium als leefgebied

Hoofdstuk 1.2 Prikkels

Doelstellingen:

Je moet aan kunnen geven / kunnen omschrijven:

- dat gedrag tot stand komt door uitwendige of inwendige prikkels en voorbeelden hiervan kunnen noemen.
- wat een sleutelprikkel is en wat het effect is op het gedrag.
- wat een supernormale prikkel is wat het effect is op het gedrag.
- de relatie tussen motivatie en drempelwaarde en het wel of niet uitvoeren van gedrag.
- dat gedrag voor een deel is aangeboren en voor een deel aangeleerd.

Hoofdstuk 1.3 Functies van gedrag

Doelstellingen:

Je moet aan kunnen geven / kunnen omschrijven:

- drie vormen van conflictgedrag met voorbeelden kunnen toelichten en herkennen:

- ambivalent gedrag
- overspronggedrag
- omgericht gedrag

- wat het verschil tussen klassiek conditioneren en operant conditioneren is en met voorbeelden deze leerprocessen kunnen toelichten.

Hoofdstuk 1.4 Gedragsonderzoek

Doelstellingen:

Je moet aan kunnen geven / kunnen omschrijven:

- hoe je gedrag met behulp van gedragselementen (handelingen), gedragsketens en gedragssystemen kunt omschrijven en dit met een voorbeeld kunnen toelichten.
- hoe je met behulp van een ethogram en een gedragsprotocol gedrag objectie kunt beschrijven
- wat antropomorfismen zijn en in deze in beschrijvingen van diergedrag kunnen herkennen.

Hoofdstuk 1.5 Ontwikkeling van gedrag

Doelstellingen:

- Je moet aan kunnen geven / kunnen omschrijven:

- het verschil tussen bewust en onbewust gedrag (een reflex).
- verschillende vormen van leergedrag kunnen onderscheiden en deze in beschrijvingen van diergedrag kunnen herkennen.

- inprenting
- gewenning

- trial and error
- operant conditioneren (H1.3)
- klassiek conditioneren (H1.3)
- imitatie (H1.4)
- inzicht (H1.4)

- waardoor het gedrag van een kind in de eerste levensjaren, maar ook later verandert.