Les 37

5.4. Wat maakt ons uniek?

Hoewel de mens zeer veel kenmerken deelt met de andere dieren neemt zij toch een unieke plaats in tussen al het andere leven op aarde. Dat komt met name doordat wij een revolutionaire stap genomen hebben in onze ontwikkeling, namelijk ons gedrag. Dat gedrag van ons leidt tot een paar heel belangrijke verschillen. Volgens de bekende Amerikaanse antropoloog Jared Mason Diamond (geb. 1937) hebben we een “Great Leap Forward” (grote stap voorwaarts) gemaakt toen we informatie gingen uitwisselen en doorgeven, waardoor we in staat waren ons aan te passen aan de meest onwaarschijnlijke omgevingen (Diamond, 1992). Tot 40.000 jaar geleden was er weinig verschil tussen de verschillende groepen mensen die de Aarde bevolkten. Diamond stelt dat de geografische, klimatologische en bacteriologische factoren, en niet genetische verschillen, de belangrijkste reden zijn dat de westerse beschavingen 'sneller' konden groeien dan andere beschavingen (Diamond, 1992). In vrij korte tijd ontstonden er enorme verschillen tussen de culturen van verschillende mensen, een verschil van even grote omvang als heden ten dagen tussen culturen kunnen worden waargenomen.

Welke zaken spelen bij deze “Grote Stap Voorwaarts” allemaal een rol?

Allereerst is er het vermogen tot het maken van voorwerpen. We hadden voornamelijk ruw ontworpen stenen gereedschappen en wapens. Van de Homo erectus is bekend dat deze voorwerpen soms wat versierd waren met inkepingen, maar in de regel was dit niet het geval. Ook zullen houten (of in Azië: Bamboe) voorwerpen ongetwijfeld een belangrijke rol gespeeld hebben, maar van dit soort voorwerpen is niet veel overgebleven in archeologische opgravingen. Opvallend is dat tot aan de “Grote Stap Voorwaarts” er geen schilderingen, geen beeldjes of juwelen waren, alleen wat in steen gekerfde dier- en mensfiguren en hemellichamen. Na de “Grote Stap Voorwaarts” worden deze ineens in archeologische opgravingen aangetroffen. Ook muziekinstrumenten, zoals fluiten die uit beenderen gemaakt werden, worden dan gevonden.

Afb. 5.3. Grot van Lascaux

De beroemde grottekeningen die in 1940 ontdekt werden in een grot in Lascaux (Frankrijk) tonen een natuurgetrouw tijdsbeeld van het leven 25.000 – 10.000 jaar geleden en zijn het werk van de Cro Magnon mens.

Afb. 5.4. Grotschilderingen uit de grot van Lascaux

Ook het oudst bekende beeldje uit Europa, de Venus van Willendorf (Oostenrijk) dateert uit deze tijd.

Afb. 5.5. De Venus van Willendorf

Sinds deze Paleolithische kunst is de ontwikkeling van de mens snel gegaan. Feitelijk is alles wat we in elke tijdsperiode sindsdien bereikt hebben op het gebied van al onze culturele uitingen van een vergelijkbaar niveau in die tijd. De Sixtijnse kapel, de relativiteitstheorie en zelfs de computers van nu.

De “Grote Stap Voorwaarts” staat wellicht ook in een direct verband met ons vermogen tot communicatie via de taal die de mens toen ontwikkelde. Men wilde elkaar verhalen vertellen en deze doorgeven aan elkaar en men stelde vragen die verder gingen dan alleen dat wat zichtbaar was (bijvoorbeeld: Wat als…-vragen). Deze ommekeer in het gebruik van taal, als deze er al was voor de “Grote Stap Voorwaarts”, veroorzaakte ook een ommekeer in onze manier van denken. Het kan ook zijn dat de oudste kunstvoorwerpen de brug waren tot communicatie en dus ontwikkelen van taal. Men wilde elkaar wat laten zien en er over vertellen.

We kunnen de ontwikkeling van onze taal herleiden tot een aantal taalfamilies die allemaal zijn gebaseerd op een zogenaamd “kernlexicon” of “centrale woordenschat” van een taalfamilie. Het gaat dan om woorden die heel alledaagse dingen aanduiden (arm, neus, oor), personen (papa, mama), basale levenshandelingen (slapen, eten, drinken) en zelfs veel voorkomende planten uit die tijd (berk, beuk, den). Deze woordenschat is vrij stabiel en nauwelijks veranderd in de tijd. Deze woorden noemen we erfwoorden of gewone woorden, omdat ze van generatie op generatie zijn overgegeven en verteld ons iets over de oudste geschiedenis van de sprekers van een taal. Voor nieuwe begrippen waar men later mee in aanraking kwam (muur, bril, olifant, democratie, boulevard) worden die woorden uit een andere taal overgenomen. We noemen die woorden leenwoorden. Eigenlijk kun je zeggen dat de erfwoorden de DNA van een taal zijn (Coppen, 2018).

Tot slot is er die derde eigenschap waarmee we ons onderscheiden van dieren, namelijk onze manier van denken. Het is niet zo dat dieren geen zelfbewustzijn hebben, blijkt steeds vaker uit onderzoek. Ook dieren vertonen respons op elkaar en kunnen individuele soortgenoten herkennen. Ons denken wordt voornamelijk bepaald door de vragen die we ons stellen en de oplossingen die we daarvoor bedenken. Vooral het stellen van abstracte vragen als “waar komen wij vandaan” lijkt uniek voor ons mensen. Opvallend is dat alle drie de zaken die ons uniek maken ook bij dieren voorkomen, maar de manier waarop we ermee om gaan maakt het verschil.