Menu

Practicum Dichtheid (VMBO)

Practicum Dichtheid (VMBO)

Practicum Dichtheid (VMBO)

Modelvormingsles over het verschijnsel dichtheid
Voor vmbo bovenbouw en aangepast voor vmbo onderbouw

Tijd: 80 minuten. Dit kan ook verdeeld worden over twee lesuren.

Omschrijving

Dit practicum speelt zich af rondom het begrip dichtheid. In dit practicum gaan leerlingen de massa en het volume van een stof vergelijken. Ze ontdekken dat dit een stofeigenschap is, waar je een stof aan kunt herkennen.

In de onderbouw van het vmbo leg je tijdens deze les de nadruk op het feit dat er voor een stof een diagram met een rechte lijn ontstaat en dat dit altijd zo is voor een deze stofeigenschap.

In de bovenbouw van het vmbo(-tl) zijn leerlingen met de wiskunde ver genoeg om een formule op te kunnen stellen bij een lijn. In deze klassen kun je tijdens deze les de nadruk leggen op de wiskunde achter de natuurkunde en ze de formule voor de dichtheid zelf laten opstellen. Verder kun je het hebben over nauwkeurigheid en meetfouten.

Leerdoelen inhoud / vaardigheden

Onderbouw/Bovenbouw

  • Kennismaken met materiaaleigenschappen die een verhouding weergeven van twee (of meer) grootheden.
  • Het kunnen maken van goede tabellen en grafieken.
  • Het met een gedachte experiment bepalen van het gratis meetpunt in de oorsprong

Bovenbouw

  • Het herkennen van de wiskundige kennis van het opstellen van een formule bij een lijn in natuurkundige context.
  • Het wendbaarder worden in het omschrijven van formules door het te koppelen aan wiskundige voorkennis
  • Het kunnen omgaan met meetonnauwkeurigheid en het inzien waarom meerdere metingen noodzakelijk zijn.
  • Het herkennen van de formule voor dichtheid als mathematisch model en de grenzen van dit model kunnen aangeven.

Voorkennis

  • Het begrip stofeigenschap (= eigenschap van een stof waaraan je een stof kan herkennen) is bekend.
  • Leerlingen moeten weten dat de inhoud en het volume hetzelfde zijn en hoe ze het volume kunnen bepalen (eventueel met de onderdompelingsmethode.)
  • Leerlingen hebben bij wiskunde ervaring opgedaan met het maken van tabellen en grafieken.
  • Voor de bovenbouw hebben leerlingen bij wiskunde al kennis gemaakt van het opstellen van een (woord)formule bij een lineaire grafiek.

Benodigdheden

  • Blokjes van messing met verschillende afmetingen en volumes.
  • Blokjes van perspex met verschillende afmetingen en volumes.
  • Blokjes van aluminium met verschillende afmetingen en volumes. (Je kunt eventueel ook andere materialen gebruiken.)
  • In het geval van rechthoekige blokjes is alleen een liniaal of geodriehoek nodig. Anders is het handig ook een maatcilinder bij te geven voor de onderdompelingsmethode.
  • (Elektronische) weegschalen.
  • Whiteboards en toebehoren.

Klassikale introductie van het practicum

  • Herhaal kort wat we bedoelen met stofeigenschappen. Is de massa van een stof een stofeigenschap? (Nee, want als je er meer van neemt is de massa anders, maar is het nog steeds dezelfde stof.) Is volume van een stof een stofeigenschap? (Nee, om dezelfde reden).
  • Is ijzer zwaarder dan hout? (Ja… of nee, wacht! Dat hangt ervan af hoeveel ijzer en hout je neemt). Hoe zou je de massa van ijzer dan kunnen vergelijken? (Je moet er evenveel van nemen, eerlijk vergelijken). Zou de massa per volume eenheid dan een stofeigenschap kunnen zijn?
  • Dan moeten we dus onderzoeken of de massa per volume eenheid niet verandert als je meer of minder van een stof neemt. Welke grootheden gaan we dan bepalen/meten en in welke eenheden doen we dit.
  • Hoe meten we de massa van een stof? (Met de weegschaal).
  • Hoe meten we het volume van een blokje? Hoe noem je het volume in de Wiskunde. Wat is de inhoud van een balk (Lengte x breedte x hoogte).
  • Als extra kan hier de onderdompel methode worden aangeleerd, tenzij dit al bekend is. Dit kan op de volgende manier: Laat een blokje zien dat geen balk is (Oh…). Lees het volume van water in een maatcilinder af, dompel het blokje onder en lees het nieuwe volume af. Waarom is het volume van het water gestegen? (Het blokje duwt het water weg). Kan ik hieraan misschien zien wat het volume van het blokje was? (Ja, het verschil tussen de twee volumes).)

Organisatie

  • Leerlingen werken in groepjes van twee of drie.
  • Neem ongeveer 10 minuten voor het startgesprek over de stofeigenschappen en de grootheden massa en volume. De opdracht is om het verband tussen massa en volume te onderzoeken. Vertel de leerlingen hoe hun whiteboard in te delen en waar de tabel, het diagram en eventueel de wiskunde moet komen te staan. Laat de leerlingen ook de onderzoeksvraag, een tekening van de spullen en hun namen op het whiteboard zetten.
  • Spreek af om volume horizontaal op de x-as te zetten. En de massa verticaal op de y-as. Eventueel kun je 3 en 4 vmbo ook de x en de y bij de assen laten plaatsen, zodat de wiskunde beter gekoppeld wordt. Dit kan je introduceren als een afspraak om te zorgen dat de grafieken op de borden goed te vergelijken zijn.
  • Spreek ook af welke eenheden je gebruikt (g en cm3 of g en mL).
  • Hierna gaan de leerlingen aan het werk. Meldt de leerlingen na 10 à 15 minuten dat ze hun whiteboards moeten klaarmaken. Bespreek niet lang daarna de borden. Als dit niet lukt maak er dan foto’s van en bespreek de borden de volgende les.

Inhoud kringgesprek

Onderbouw

In de onderbouw kun je de volgende vragen stellen en/of bespreken

  • Wat is hetzelfde? Wat is verschillend?
  • Lopen alle grafieken even steil? (Nee). Welke grafieken zijn steiler? Welke gaan minder steil?
  • Wat zegt de steilheid over de stof? (Of het een grote massa per volume heeft en dus een grotere dichtheid.)
  • Lees een coördinaat af uit de grafiek. Bereken met de formule van dichtheid de dichtheid. Klopt het getal dat je hebt uitgerekend met het getal dat je vindt voor de stof in je tabel (binas)? Welke stof is het dan?

Bovenbouw

Voor de bovenbouw kun je ook nog de volgende vragen gebruiken.

  • Hoe kunnen we de steilheid vergelijken met een getal? (Bereken hoeveel de grafiek omhoog gaat per stap naar rechts. Gebruik eventueel de term richtingscoëfficiënt).
  • Kennen we een naam voor dit getal? (Als ze hier niet zelf op komen, introduceer de term dichtheid).
  • Kan ik dit getal ook uitrekenen met een ander punt? Probeer dat eens uit. De leerlingen vinden steeds hetzelfde getal.
  • Noteer dichtheid als verhouding, introduceer de symbolen (ρ) en veelgebruikte eenheden (g/cm3 of kg/m3).

Checkvragen voor onder en bovenbouw:

Een ijzeren staaf wordt in twee delen gezaagd. Het volume van deel X is twee keer zo groot als het volume van deel Y. We vergelijken de dichtheid van X met de dichtheid van Y.

Welke uitspraak is waar?

1. De dichtheid van X is twee keer zo klein als die van Y.

2. De dichtheid van X is gelijk aan die van Y

3. De dichtheid van X is twee keer zo groot als die van Y.

Inhoud logboek

Laat leerlingen het eind bord met de eindverklaring in hun logboek of periode schrift schrijven.

Bijvoorbeeld:

De dichtheid als verhouding en de betekenis van de symbolen en eenheden

Colofon

Het arrangement Practicum Dichtheid (VMBO) is gemaakt met Wikiwijs van Kennisnet. Wikiwijs is hét onderwijsplatform waar je leermiddelen zoekt, maakt en deelt.

Auteur
Modeldidactiek
Laatst gewijzigd
20-01-2026 13:23:51
Licentie

Dit lesmateriaal is gepubliceerd onder de Creative Commons Naamsvermelding 4.0 Internationale licentie. Dit houdt in dat je onder de voorwaarde van naamsvermelding vrij bent om:

  • het werk te delen - te kopiëren, te verspreiden en door te geven via elk medium of bestandsformaat
  • het werk te bewerken - te remixen, te veranderen en afgeleide werken te maken
  • voor alle doeleinden, inclusief commerciële doeleinden.

Meer informatie over de CC Naamsvermelding 4.0 Internationale licentie.

Aanvullende informatie over dit lesmateriaal

Van dit lesmateriaal is de volgende aanvullende informatie beschikbaar:

Toelichting
Dit practicum speelt zich af rondom het begrip dichtheid. In dit practicum gaan leerlingen de massa en het volume van een stof vergelijken. Ze ontdekken dat dit een stofeigenschap is, waar je een stof aan kunt herkennen. In de onderbouw van het vmbo leg je tijdens deze les de nadruk op het feit dat er voor een stof een diagram met een rechte lijn ontstaat en dat dit altijd zo is voor een deze stofeigenschap. In de bovenbouw van het vmbo(-tl) zijn leerlingen met de wiskunde ver genoeg om een formule op te kunnen stellen bij een lijn. In deze klassen kun je tijdens deze les de nadruk leggen op de wiskunde achter de natuurkunde en ze de formule voor de dichtheid zelf laten opstellen. Verder kun je het hebben over nauwkeurigheid en meetfouten.
Leerniveau
VMBO gemengde leerweg, 2; VMBO gemengde leerweg, 3; VMBO theoretische leerweg, 4; VMBO theoretische leerweg, 2; VMBO theoretische leerweg, 3; VMBO gemengde leerweg, 4;
Leerinhoud en doelen
Materie; NaSk; Stoffen om ons heen; Natuurkunde;
Eindgebruiker
leraar
Moeilijkheidsgraad
gemiddeld
Studiebelasting
1 uur 20 minuten

Downloaden

Het volledige arrangement is in de onderstaande formaten te downloaden.

Metadata

LTI

Leeromgevingen die gebruik maken van LTI kunnen Wikiwijs arrangementen en toetsen afspelen en resultaten terugkoppelen. Hiervoor moet de leeromgeving wel bij Wikiwijs aangemeld zijn. Wil je gebruik maken van de LTI koppeling? Meld je aan via info@wikiwijs.nl met het verzoek om een LTI koppeling aan te gaan.

Maak je al gebruik van LTI? Gebruik dan de onderstaande Launch URL’s.

Arrangement

IMSCC package

Wil je de Launch URL’s niet los kopiëren, maar in één keer downloaden? Download dan de IMSCC package.

Voor developers

Wikiwijs lesmateriaal kan worden gebruikt in een externe leeromgeving. Er kunnen koppelingen worden gemaakt en het lesmateriaal kan op verschillende manieren worden geëxporteerd. Meer informatie hierover kun je vinden op onze Developers Wiki.